Ο Συμμετοχικός προϋπολογισμός (ΣΠ) είναι μια διαδικασία δημοκρατικής διαβούλευσης και λήψης αποφάσεων και ένα τύπος συμμετοχικής δημοκρατίας, σύμφωνα με τον οποίο οι πολίτες αποφασίζουν για την κατανομή ενός μέρους του δημοτικού ή δημόσιου προϋπολογισμού. (Every voice engaged foundation).

Της Κατερίνας Βουτυράκη

Ο ΣΠ ενδυναμώνει την κοινωνία γιατί η πολιτική που ασκείται χαρακτηρίζεται από άμεση δημοκρατία και διαφάνεια. Επικεντρώνεται στον πολίτη ο οποίος δεν είναι πια δέκτης αλλά πομπός της πολιτικής που διαμορφώνεται με την συμμετοχή του στην λήψη των αποφάσεων. Ο πολίτης γίνεται ενεργός, ωριμάζει πολιτικά και αρχίζει να ενδιαφέρεται για το δάσος και όχι για το δέντρο, παραμερίζοντας το προσωπικό όφελος και επιδιώκοντας το συλλογικό όφελος.

Στάδια της διαδικασίας ΣΠ

Αν και υπάρχουν διαφορετικά είδη ΣΠ, η διαδικασία περιλαμβάνει 3 διαφορετικές φάσεις:

Μοίρασμα ιδεών: σ’ αυτή την φάση, οι πολίτες παράγουν ιδέες για την βελτίωση της γειτονιάς τους, της συνοικία τους ή μιας άλλης περιοχής που τους ενδιαφέρει. Ενθαρρύνεται η συμμετοχή όλων των πολιτών στην συνεισφορά ιδεών μέσα από δραστηριότητες όπως συναντήσεις της κοινότητας και χρήση λογισμικών εργαλείων.

Δημιουργία προτάσεων: σ’ αυτή την φάση, εξουσιοδοτούνται οι αναθεωρημένες ιδέες στις οποίες τηρούνται οι όποιες κατευθυντήριες γραμμές έχουν τεθεί και αναπτύσσονται οι λεπτομέρειες της πρότασης, συμπεριλαμβανομένου της οικονομικής εκτίμησης.

Συλλογή προτάσεων ή ψηφοφορία: σ’ αυτή την φάση, παρουσιάζονται στους πολίτες τα υποψήφια έργα προς ψήφιση. Τα έργα με τους περισσότερους ψήφους επιλέγονται και για να εφαρμοστούν, στη συνέχεια. (Every voice engaged foundation)

Οι βασικές αρχές των προγραμμάτων ΣΠ, σύμφωνα με τον Wampler, είναι:

  • Ο δήμος χωρίζεται σε περιοχές για να διευκολυνθούν οι συναντήσεις και η κατανομή των πόρων.
  • Η πολιτεία υποστηρίζει τις συναντήσεις που πραγματοποιούνται καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου και καλύπτουν διαφορετικές απόψεις του προϋπολογισμού και των προγραμμάτων λήψης αποφάσεων : διανομή της πληροφορίας, πολιτικές των προτάσεων, δημόσιες συζητήσεις για τις προτάσεις, επιλογή της πολιτικής, εκλογή των αντιπροσώπων και εποπτεία.
  • Η πολιτεία δημιουργεί ένα θεματικό ευρετήριο για την ποιότητα ζωής το οποίο αποτελεί την βάση της κατανομής των πόρων. Οι περιοχές με υψηλά ποσοστά φτώχειας, οι πυκνοκατοικημένες περιοχές και οι περιοχές με τα λιγότερα έργα υποδομής ή οι περιοχές όπου οι παρεχόμενες υπηρεσίες είναι λιγότερες θα λαμβάνουν ένα υψηλότερο ποσοστό των πόρων από τις προνομιούχες και πλούσιες γειτονιές.
  • Η δημόσια διαβούλευση και διαπραγμάτευση για τους πόρους και τις πολιτικές πραγματοποιούνται μεταξύ των συμμετεχόντων αλλά και ανάμεσα στους συμμετέχοντες και την πολιτεία.
  • Ένα «λεωφορείο προτεραιοτήτων» («bus caravan of priorities») μεταφέρει τους εκλεγμένους αντιπρόσωπους στις περιοχές των υπό-έγκριση έργων, έτσι ώστε να αξιολογήσουν από κοντά τις κοινωνικές ανάγκες των προτεινόμενων έργων πριν την τελική ψήφο.
  • Οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι ψηφίζουν για όλα τα τελικά έργα, μέσω μυστικής ψήφου η δια ανάταση του χεριού. Τα αποτελέσματα αποτελούν μέρος του δημοσίου εγγράφου.
  • Ένα ευρύ δημοτικό συμβούλιο με 2 αντιπροσώπους από κάθε περιοχή, εκλέγεται και επιτηρεί τη διαδικασία του ΣΠ διαμορφώνοντας τις τελικές συστάσεις. Κάνει συχνές συναντήσεις με την δημοτική αρχή για την παρακολούθηση του προγράμματος.
  • Οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι εγκρίνουν τον ετήσιο προϋπολογισμό και στη συνέχεια ο δήμαρχος τον προωθεί στο δημοτικό συμβούλιο για έγκριση. Το νομικό τμήμα μπορεί να μπλοκάρει συγκεκριμένα έργα.
  • Προς το τέλος του έτους δημοσιεύεται μια αναφορά με την λεπτομερή εφαρμογή των δημοσίων έργων και προγραμμάτων.
  • Εγκαθιδρύονται συνοικιακές ή περιφερειακές επιτροπές οι οποίες παρακολουθούν την εφαρμογή των προγραμμάτων αυτών.
  • Η τοπική αυτοδιοίκηση μπορεί να ενημερώνει καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας του ΣΠ τους πολίτες με τη χρήση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών (ΤΠΕ), μέσω ιστοσελίδας (website), μηνυμάτων στο κινητό (sms), κοινωνικών δικτύων (facebook, twitter) κ.ά.

Μπορεί επίσης να διεξάγει ηλεκτρονική ψηφοφορία όπου ο πολίτης θα ψηφίζει με το κινητό του ή μέσω υπολογιστή.

Οι πολιτικοί και κοινωνικοί εταίροι έχουν διαφορετικά κίνητρα για την προώθηση της συμμετοχής στο ΣΠ. Η τοπική αυτοδιοίκηση εφαρμόζει προγράμματα ΣΠ για να θεμελιώσει μια βάση πολιτικής στήριξης, να επιτύχει πιο δίκαιη κατανομή των ελάχιστων πόρων, να ενθαρρύνει την ενασχόληση των πολιτών με τα κοινά και να προωθήσει την διαφάνεια στην κυβέρνηση. Οι πολίτες συμμετέχουν στα προγράμματα του ΣΠ για να αυξήσουν την πρόσβαση στις δημόσιες δραστηριότητες λήψης αποφάσεων, να αποκτήσουν πρόσβαση στην πληροφορία και να βελτιώσουν τις παρεχόμενες υπηρεσίες. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών συμμετέχουν για να χτίσουν ευρύτερα δίκτυα υποστηρικτών που θα επηρεάζουν τις δημόσιες πολιτικές. (Shah, 2007, σ.2)

Συνθήκες που απαιτούνται

Οι κατάλληλες συνθήκες θα διευκολύνουν την αποτελεσματική συμμετοχή. Χρειάζονται πρωτοβουλίες που θα εγκαθιδρύσουν αυτές τις συνθήκες, μετατρέποντας το περιβάλλον στο οποίο οι τοπικοί άρχοντες είναι απρόθυμοι με την ενασχόληση των πολιτών, σε ένα περιβάλλον όπου δεν θα έχουν άλλη επιλογή.

Παράγοντες που θα βοηθήσουν:

  • Καλύτερη πληροφόρηση η οποία παράγει καλύτερα αποτελέσματα.
  • Οι απλοί μηχανισμοί για την συμμετοχή πολιτών είναι λιγότερο αποτελεσματικοί από ένα συνδυασμό μηχανισμών.
  • Είναι απαραίτητη η βελτίωση της γνώσης και της εκπαίδευσης όσων εμπλέκονται στην διαδικασία του ΣΠ.
  • Είναι σημαντική η ύπαρξη δομών που θα δίνουν κίνητρα.
  • Απαιτούνται ξεκάθαροι κανόνες στη συμμετοχή και λήψη των αποφάσεων.
  • Η συνεργασία συνεισφέρει σε πιο αποτελεσματικές συμφωνίες.
  • Οι γειτονιές μαθαίνουν με την πράξη.
  • Η ευθύνη της τοπικής ηγεσίας είναι ουσιώδης.
  • Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και οι τοπικοί αξιωματούχοι χρειάζονται εξειδικευμένες ικανότητες.
  • Είναι απαραίτητες οι καμπάνιες δημοσίων σχέσεων και η ανάμειξη των ΜΜΕ.
  • Η συμμαχία που χτίζεται μεταξύ των ΜΚΟ δυναμώνει την πρωτοβουλία.
  • Εξωτερικοί καταλύτες παίζουν ρόλο κλειδί στο ξεκίνημα και στην ανάπτυξη συμμετοχικών πρακτικών στην περιφέρεια. (Shah, 2007, σ. 8)

Παραδείγματα έργων ΣΠ μπορεί να είναι: παρεμβάσεις σε σχολικά κτίρια, πάρκα, παιδικές χαρές, εργασίες πρασίνου στην πόλη, Μέσα Μαζικής Μεταφοράς, έργα στην αστυνομία, έργα σε Δημοτικές Βιβλιοθήκες, έργα πρόσβασης των ΑΜΕΑ σε αθλητικές εγκαταστάσεις, έργα για την καταπολέμηση του bullying και της σχολικής βίας στα σχολεία, έργα για την δημόσια υγεία, συμβουλευτική επιχειρήσεων, σπορ, πολιτιστικές και μουσικές εκδηλώσεις κ.ά.

Υπερεθνικοί Οργανισμοί

Υπερεθνικοί Οργανισμοί όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (U.N.) έχουν στηρίξει την τοπική αυτοδιοίκηση στην υιοθέτηση μιας διακυβέρνησης με διαφάνεια και συμμετοχική δημοκρατία. Το πρόγραμμα «Urban Management» έχει βοηθήσει πολλούς οργανισμούς για να αναπτύξουν ΣΠ σε 140 πόλεις 58 χωρών. Επιπλέον ανέπτυξε ένα εργαλείο ΣΠ (Participatory Budgeting Toolkit) το οποίο βασίζεται σε 4 τύπους πηγών : μια ψηφιακή βιβλιοθήκη, μια ομάδα τεχνικών και νομικών μέσων, μια σειρά πληροφοριακών φυλλαδίων και ένα κατάλογο πληροφοριών για ανθρώπους, οργανισμούς, επαφές και ιστοσελίδες.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2011 επισημαίνει ότι ο ΣΠ είναι ένα εργαλείο διαύγειας και διαφάνειας που θα ενδυναμώσει την λογοδοσία σε τοπικό επίπεδο. Το 2012 σχεδιάστηκε το εγχειρίδιο «EuropeAid Budget support guidelines» για να βοηθήσει στην εφαρμογή της νέας πολιτικής ένα ευρύ κοινό που είναι το προσωπικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα κράτη-μέλη, τα κοινοβούλια και η κοινωνία των πολιτών. (European Commission, 2012)

Επιπλέον το χρηματοδοτούμενο πρόγραμμα περιφερειακής συνεργασίας URB-AL ενδυνάμωσε τις σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης και Λατινικής Αμερικής ενθαρρύνοντας την απευθείας ανταλλαγή εμπειριών ανάμεσα σε τοπικούς αντιπροσώπους και ειδικούς και των δυο πλευρών. Αναπτύσσοντας δίκτυα συνεργασίας συνέβαλε στην προώθηση της κοινωνικής συνοχής στην Λατινική Αμερική. Στην 3η φάση (2008-2013) το πρόγραμμα κάλυψε 500 δήμους με πληθυσμό 26.000.000 σε 74 περιοχές της Λατινικής Αμερικής. (European Commission) (European parliament, 2016)

Γιατί δεν συμμετέχουν οι πολίτες

Οι λόγοι για τους οποίους οι πολίτες δεν συμμετέχουν στις δημόσιες συναντήσεις είναι γιατί δεν έχουν : επαρκή ενημέρωση, μεταφορικό μέσο, σε ποιον να αφήσουν τα παιδιά τους ή απλώς δεν έχουν χρόνο. Είναι σημαντικό να δημιουργηθούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις για να ξεπεραστούν τέτοια εμπόδια.

Πρέπει να συμμετέχουν όλοι οι πολίτες, συμπεριλαμβανομένου και αυτών που ζουν στις απομακρυσμένες περιοχές ενός δήμου, αυτών που ανήκουν στις ευπαθείς ομάδες (Ρομά, ΑΜΕΑ κ.λπ..), αυτών που δεν είναι εξοικειωμένοι ή δεν έχουν πρόσβαση στο Διαδίκτυο και αυτών που δεν ασχολούνται με τα κοινά. Είναι ευθύνη του δήμου να μεριμνήσει να εφαρμοστεί σωστά με «αντικειμενικά κριτήρια» υπέρ όλων των πολιτών έτσι ώστε να μην δημιουργηθούν μηχανισμοί οι οποίοι θα εκτοπίσουν κάποιους πολίτες.

Στο Μπαγκλαντές, αν και υπήρξαν σχεδιαστικές παρεμβάσεις (κωδικοποιημένες με χρώματα κάρτες για γυναικεία θέματα, ομάδες συζητήσεων μόνο για γυναίκες και επιτροπές που υπήρχε ισόρροπη εκπροσώπηση ανδρών -γυναικών) οι άντρες συνέχισαν να κυριαρχούν στην λήψη των αποφάσεων. (The engine room organization, 2017)

Δυστυχώς αν δεν υπάρξει ικανοποίηση από την διαδικασία ή αν δεν υπάρξουν αποτελέσματα (outcomes) αυτό μπορεί να αποθαρρύνει την συνέχιση του ΣΠ. Το να χτίσεις εμπιστοσύνη στους πολίτες χρειάζεται χρόνο και πόρους.

Ο ΣΠ σε παγκόσμιο επίπεδο

Η Βόρεια Αμερική, η Αφρική, η Ωκεανίς, η Ινδία, η Κορέα, η Ιαπωνία και η Κίνα έχουν δοκιμάσει πρακτικές ΣΠ. Όμως τα πρώτα πειράματα έγιναν στην Λατινική Αμερική όπου διεξήχθη δημόσια συμμετοχή σε θέματα προϋπολογισμού στα τέλη της δκαετίας του 80. Σήμερα όλες σχεδόν οι χώρες της Λατινικής Αμερικής έχουν εφαρμόσει τον ΣΠ συμπεριλαμβανομένου την Αργεντινή, την Χιλή, την Κολομβία, το Μεξικό και το Περού. Ιδιαίτερα στο Περού ο ΣΠ είναι υποχρεωτικός σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο με νόμο του 2003.

Το Πόρτο Αλέγκρε της Βραζιλίας ήταν η πρώτη πόλη που υιοθέτησε τον ΣΠ, ως μέρος μιας μεταρρύθμισης που θα βοηθούσε στην αντιμετώπιση της ανισότητας του επιπέδου διαβίωσης στους πολίτες της. Από τότε ο ΣΠ έγινε μια συνήθη πρακτική και το 1996 βραβεύτηκε με την διάκριση της διεθνούς «καλής πρακτικής» από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών. Κάθε χρόνο ο δήμος οργανώνει 2 κύκλους συνελεύσεων σε κάθε δημοτικό διαμέρισμα. Οι συμμετέχοντες συζητούν και βάζουν προτεραιότητες σε συγκεκριμένες πολιτικές θεματικές ενότητες όπως κοινωνική πρόνοια ή φορολογία. Η λίστα των προτεραιοτήτων υιοθετείται από τις συνελεύσεις και προωθείται στο αρμόδιο δημοτικό συμβούλιο για θέματα προϋπολογισμού όπου θα γίνει αποδεκτό ή θα απορριφθεί, με δημοσιοποίηση όμως των λόγων απόρριψης.

Στην Ευρώπη ο ΣΠ γεννήθηκε από την ανάγκη της επαναφοράς της δημοκρατικής συμμετοχής, ενδυνάμωσης της κοινωνίας των πολιτών, εκσυγχρονισμού των δημοσίων υπηρεσιών και αντιμετώπισης της διαφθοράς. Αναπτύχθηκε αρκετά τα τελευταία 10-15 χρόνια φτάνοντας το 2016, 8.000.000 Ευρωπαίοι πολίτες να ασχολούνται ενεργά με τον ΣΠ. Οι περιπτώσεις της Γαλλίας, Γερμανίας, Πολωνίας, Ισπανίας και Ιταλίας είναι πολύ καλά παραδείγματα.

Στη Γερμανία, ο ΣΠ χρησιμοποιήθηκε για την μείωση του δημόσιου χρέους. Ειδικά στο κρατίδιο της βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, ως μέρος μιας στρατηγικής που θα βοηθούσε στην μείωση του υπάρχοντος χρέους κινητοποιώντας τις τοπικές κοινωνίες στο να ξοδέψουν αποτελεσματικά τους πόρους.

Στο δημοτικό διαμέρισμα Lictenberg του Βερολίνου, ο ΣΠ ξεκίνησε το 2005. Οι πολίτες αποφάσιζαν για το πώς θα ξοδέψουν τον διαθέσιμο προυπολογισμό των 31.000.000€. Οι στόχοι του προγράμματος ήταν η αμοιβαία συμφωνία στην λήψη των αποφάσεων, η διαφάνεια, ο αποτελεσματικός και δίκαιος προϋπολογισμός και η εκπαίδευση πολιτών σε χρηματοοικονομικά θέματα. (Johnson, 2014)

Όμως, το μοντέλο ΣΠ της Γερμανίας έχει μια θεμελιώδης διαφορά εν συγκρίσει με τις άλλες χώρες. Συμμετοχή σημαίνει συμβουλευτική και όχι λήψη των αποφάσεων. Δηλαδή οι πολίτες δεν αποφασίζουν για ένα μέρος του προϋπολογισμού, αλλά ουσιαστικά συμβουλεύουν τον δήμο τους. (Ruesch, Wagner)

Η Πολωνία έχει τον μεγαλύτερο αριθμό τρεχόντων ΣΠ στην Ευρώπη, χάρη σε ένα νόμο που ψηφίστηκε το 2009 και εισήγαγε τα κονδύλια «Solecki», τα οποία είναι ειδικά πακέτα πόρων που παρέχονται στην τοπική αυτοδιοίκηση για την αντιμετώπιση της διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένου της εφαρμογής της συναπόφασης σε θέματα προϋπολογισμού.

Τα πρώτα πειράματα του ΣΠ στην Ισπανία αναπτύχθηκαν το 2000, ειδικά στις περιοχές της Ανδαλουσίας και της Καταλονίας ενώ έχουν υιοθετηθεί από την Σεβίλλη και την Κόρντοβα. Στην Ιταλία το ενδιαφέρον για το ΣΠ άρχισε να αυξάνεται από το 2001 και έχει υιοθετηθεί από την Ρώμη, Νάπολη και Βενετία.

Στην Σεβίλη, οι δημότες αποφάσιζαν για το 50% περίπου των τοπικών εξόδων για τις γειτονιές της πόλης τους. Αν και πετυχημένο μοντέλο ΣΠ, δεν κατέστη σαφές γιατί σταμάτησε το 2013. (Johnson, 2014)

Στη Νέα Υόρκη 99.250 πολίτες άνω των 11 ετών, αποφάσισαν για το πως θα ξοδευτούν 36.618.553$ από τον προϋπολογισμό του 2018. Από το 2012 έχουν αποφασίσει για 210.000.000$ που αφορούσαν 706 έργα. Ο ΣΠ αποτέλεσε έναυσμα για επιπλέον 180.000.000$ τα οποία δόθηκαν σε έργα που αφορούσαν παρεμβάσεις σε σχολικά κτίρια (κλιματισμός κ.ά.) (Lerner, 2018)

Στο Μόντρεαλ ο ΣΠ προέκυψε το 2006 μέσα από μια διαδικασία αποκέντρωσης με ένα επίπεδο πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Δυστυχώς η νέα δημοτική παράταξη «Project Montreal» που κέρδισε το 2009, αποφάσισε να μην ανανεώσει το πείραμα του ΣΠ.

Στο Βανκούβερ ο ΣΠ εφαρμόστηκε στο σχολείο Ridgeview, σε μια προσπάθεια να μάθουν οι μαθητές για την δημοκρατική διαδικασία και το πως να υποστηρίζουν τις δικές τους πρωτοβουλίες. Οι μαθητές από το νηπιαγωγείο μέχρι την 7η τάξη διέθεσαν 2.000$ από τον προϋπολογισμό του σχολείου σε έργα που ψήφισαν μέσω του ΣΠ. (Johnson, 2014)

Στο χωριό Ahmednagar στην περιοχή Maharashtra της Ινδίας αναπτύχθηκε ένα σύστημα συνεργατικής διαχείρισης του προϋπολογισμού για το νερό το οποίο ήταν περιορισμένο. Η επιτυχία τους δείχνει ότι υπάρχουν αποτελεσματικοί τρόποι διαχείρισης όχι μόνο των πόρων αλλά και της συμμετοχικής διαδικασίας. (Johnson, 2014).

Δήμος Κηφισιάς (2017) Συμμετοχικός προϋπολογισμός

Ελλάδα

Στην Ελλάδα σήμερα ελάχιστοι δήμοι έχουν υιοθετήσει το ΣΠ. Είναι οι δήμοι Ιωαννιτών, Βύρωνα, Κηφισιάς, Αθηναίων, Κορυδαλλού, Αγίας Παρασκευής, Καισαριανής, Ηλιούπολης.

Τα τελευταία χρόνια ακούγεται συχνά ο όρος συμμετοχική δημοκρατία. Τίθεται όμως το ερώτημα αν είναι διατεθειμένοι οι αιρετοί της τοπικής αυτοδιοίκησης στην Ελλάδα σήμερα, να μοιραστούν την εξουσία με τους πολίτες, έτσι ώστε το κέντρο λήψης των αποφάσεων, για ένα τμήμα του ετήσιου προϋπολογισμού, να είναι οι ίδιοι οι πολίτες;

Η πολιτεία πρέπει να θεσπίσει με νόμο τον ΣΠ στην τοπική αυτοδιοίκηση, έτσι ώστε να εφαρμοστεί από όλους τους δήμους, σε όλες τις περιφέρειες της χώρας και να μην υπάρξει εμπόδιο στην εφαρμογή και στην υλοποίηση του όταν, με το αποτέλεσμα των εκλογών, μια παράταξη θα διαδεχθεί μια άλλη.

Βιβλιογραφία: