Η ιστορία της μη βίαιης δύναμης των λαών κατά τις τελευταίες δεκαετίες δείχνει ότι, όσο υπήρχε μια γνήσια πλατιάς βάσης υποστήριξη για δράση, έφτασε να απομακρύνει ένα καταπιεστικό καθεστώς, αλλά στη συνέχεια μην διαθέτοντας ένα κοινό όραμα για το τι θα το αντικαθιστούσε, πρακτικά οδήγησε συχνά σε τυραννία ή αδικία άλλου τύπου.

Του Αλέξανδρου Γεωργόπουλου

Η προϊστορία

Η δυναστεία των Παχλεβί εγκαθιδρύεται το 1925, μετά από ένα πραξικόπημα που υποστήριζε η Βρετανία (κατά τα τέλη του 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου, η-τότε Περσία- ήταν κάτω από την επιρροή της) υποβαθμίζοντας το ρόλο του κοινοβουλίου σε διακοσμητικό και κυβερνώντας αυταρχικά. Το 1941, βρετανικά και σοβιετικά στρατεύματα εισέβαλαν στο Ιράν “ανησυχώντας” για το φιλο-γερμανικό προσανατολισμό του τότε Σάχη που τελικά παραιτείται υπέρ του γιού του, Mohammed Reza Pahlavi. Μετά τον πόλεμο εκλέγεται βουλή (majlis) και αναλαμβάνει πρωθυπουργός ο εθνικιστής Mohammed Mossadegh το 1950 o oποιος εθνικοποιεί την αγγλο-ιρανική εταιρεία πετρελαίου. Ακολούθησε διεθνές μποϋκοτάζ, η οικονομική κατάσταση χειροτέρεψε, προέκυψε πολιτική αναταραχή και ένα πραξικόπημα οργανωμένο από την CIA ανατρέπει τον Mossadegh και επαναφέρει τον Σάχη ως απόλυτο μονάρχη και τις εταιρείες πετρελαίου στους προηγούμενους ξένους κατόχους τους, ενώ αριστεροί, εθνικιστές, ισλαμιστές καταστέλλονται άγρια.

Ο Σάχης με τη βοήθεια της διαβόητης μυστικής αστυνομίας SAVAK (που ήταν υπεύθυνη για μαζικές συλλήψεις και φυλακίσεις, βασανιστήρια, δολοφονίες) κατέστειλε όλους τους πολιτικούς του αντιπάλους, ενώ με τα όπλα που αγόραζε από τις ΗΠΑ (*1) κατάφερε να έχει τον ισχυρότερο στρατό της περιοχής.

*1) Εκείνο τον καιρό ο Κάρτερ προσέφερε στρατιωτική και οικονομική υποστήριξη στο καταπιεστικό καθεστώς του Σάχη, ενώ στα λόγια ζητούσε τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Έφτασε να παρέχει καύσιμα για τις ιρανικές ένοπλες δυνάμεις όταν εμφανίστηκε έλλειψη κατά τη διάρκεια της γενικής απεργίας του 1978-79.

Αφού οι αριστεροί, φιλελεύθεροι, εθνικιστές και άλλες κοσμικές πολιτικές ομάδες ήταν πια αδύναμες και εξασθενημένες, ενώ η ισλαμική αντιπολίτευση ήταν η μόνη που επέζησε, είναι επόμενο ότι από τα τζαμιά και τον κλήρο ξεπηδά η ηγεσία του αντι-σαχικού κινήματος.

1339
Φωτογραφία: Χρήστος Γεωργιάδης

Οι προηγούμενες μη βίαιες εξεγέρσεις

To 1890, μια καθόλου δημοφιλής θεσμική παραχώρηση προς όφελος των βρετανικών συμφερόντων στον τομέα της καλλιέργειας και εμπορίας καπνού, οδήγησε σιίτες κληρικούς να καλέσουν σε εθνικιστικές διαμαρτυρίες και μια πανιρανική απεργία που κατάφερε να πιέσει τον Σάχη και να τον κάνει να ανακαλέσει το σχετικό νόμο το 1892.

Το 1905, ξέσπασε μια εξέγερση ενάντια στην διαδεδομένη διαφθορά της δυναστείας των Qajar και σε κάποιες παραχωρήσεις προς όφελος των ρωσικών συμφερόντων -καθοδηγούμενη από εμπόρους και κληρικούς- η οποία συνεχίστηκε για τα επόμενα έξι χρόνια. Ονομάστηκε Συνταγματική Επανάσταση και κατά τη διάρκειά της χιλιάδες Ιρανοί ενεπλάκησαν σε μη βίαιες δράσεις όπως διαμαρτυρίες, μποϋκοτάζ, και μαζικά sit-ins. Το κίνημα αυτό οδήγησε σε πολιτικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, μέτρα ενάντια στη διαφθορά και ένα εκλεγμένο κοινοβούλιο το οποίο μοιραζόταν την εξουσία με τον Σάχη.

Ο Gene Sharp και μη βίαιη επανάσταση των πολιτών

Ο θεωρητικός που περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον επεξεργάστηκε και επιχειρηματολόγησε υπέρ της μη βίας είναι ο Gene Sharp (πέθανε τον Ιανουάριο του 2018 σε ηλικία 90 ετών) που μέσα από τα πολλά βιβλία και άρθρα του, ανέπτυξε μια συνεκτική θεωρία για το θέμα αυτό. Οι μη βίαιες μέθοδοι που περιγράφει στα βιβλία του δεν είναι δικές του επινοήσεις, απλά συγκέντρωσε με επιμονή και πείσμα, ένα μεγάλο αριθμό παραδειγμάτων από την παγκόσμια εμπειρία, οργανώνοντας και συστηματοποιώντας τα δεδομένα από τη δράση του Γκάντι, τους αγώνες του Martin Luther King, αλλά και από πολλά άλλα παραδείγματα μη βίαιων αγώνων που είχαν προηγηθεί. Εν τέλει, έφτασε να συγκροτήσει την πολιτική θεωρία της μη βίαιης κοινωνικής άμυνας (non-violent social defense), που επηρέασε χιλιάδες ανθρώπους και τους ενέπνευσε στον αγώνα τους ενάντια σε καταπιεστικά καθεστώτα.

Λόγω της επιρροής αυτής έφτασε να κατηγορηθεί ως ένας «μακιαβελικός» τύπος που ενορχήστρωνε ταραχές ανά την υφήλιο, μάλιστα συνεργαζόμενος με την CIA! Ο άνθρωπος αυτός όμως έκανε δύο χρόνια φυλακή ως αρνητής (αντιρρησίας) συνείδησης κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Κορέα, συνελήφθη επανειλημμένως στη διάρκεια των εκστρατειών για τα πολιτικά δικαιώματα κατά τη δεκαετία του 60, υπήρξε εκδότης του ειρηνιστικού εντύπου Peace News, και ήταν προσωπικός βοηθός του αριστερού διοργανωτή εργατικών κινητοποιήσεων Α.J. Muste. Ονόμασε το ινστιτούτο του Albert Einstein, ο οποίος δεν ήταν μόνο ο κορυφαίος επιστήμονας του 20ου αιώνα, σοσιαλιστής και ειρηνιστής, αλλά υποστήριζε και προσωπικά τον Sharp στον αγώνα του «ενάντια στην αυτοκαταστροφικότητα που απειλεί την ανθρωπότητα».

Το 2008, περισσότεροι από 100 επιστήμονες και ακτιβιστές που εναντιώνονται στην αμερικανική εξωτερική πολιτική -όπως ο Noam Chomsky, ο Daniel Ellsberg and ο Howard Zinn- έγραψαν μια ανοιχτή δημόσια επιστολή υποστήριξης του Sharp όπου δήλωναν ότι «η έρευνα και τα γραπτά του ενέπνευσαν γενιές ακτιβιστών σε όλο τον πλανήτη που παλεύουν για την ειρήνη, για το φεμινισμό, για τα ανθρώπινα δικαιώματα, για περιβαλλοντική και κοινωνική δικαιοσύνη».

Εκτός του ότι αυτή η κατηγορία ήταν παράλογη, η σκευωρία εναντίον του δείχνει επίσης και τη ρατσιστική στάση των Δυτικών που θεωρούν ότι οι άνθρωποι των μη δυτικών κοινωνιών δεν είναι ικανοί να αποφασισουν μόνοι τους τρόπους με τους οποίους να αντιπαρατεθούν σε αυταρχικά καθεστώτα χωρίς κάποιος δυτικός «σοφός» να τους έχει δώσει οδηγίες. Τα κινήματα γεννιούνται από τοπικές αιτίες και όχι επειδή κάποιος συγγραφέας σε μια μακρινή χώρα κινεί φανταστικά νήματα. Επίσης σε σχέση με την αιτιολόγηση της σκευωρίας αυτής δεν πρέπει να υποτιμάμε την επιθυμία να υποβαθμιστεί η μη βίαιη άποψη προς χάριν της βίαιης επανάστασης, άποψη που είναι ισχυρότατη και διακινείται από τους μαρξιστικούς κύκλους.

Το βιβλίο στο οποίο γίνεται η αναφορά στο παρόν άρθρο, είναι η διδακτορική του διατριβή την οποία τελείωσε το 1968 και εκδόθηκε το 1973 στη Βοστώνη (μετά από πολλές απορρίψεις από Άγγλους εκδότες) με τίτλο «The Politics of Nonviolent Action» Αποτελεί ένα τρίτομο έργο με περισσότερες από 900 σελίδες και παρέχει την πιο βαθιά και λεπτομερή ανάλυση των μη βίαιων πρακτικών που έχει επιχειρηθεί ποτέ

Παρακάτω εν συντομία παρατίθενται οι δύο βασικές πολιτικές φιλοσοφίες σύμφωνα με τον Sharp και τα πορίσματα στα οποία καταλήγουν για την πολιτική εξουσία και τη φύση της.

  1. Σύμφωνα με την πρώτη πολιτική φιλοσοφία, η πολιτική εξουσία είναι αυτό-παρατεινόμενη, μπορεί να κινητοποιήσει άπειρους πόρους ανθρώπινους και μη, είναι μονολιθική, αυτo-υποστηριζόμενη, αυτόνομη, αποκομμένη και μη εξαρτώμενη από την θέληση των πολιτών, από τις επιθυμίες, τις ανάγκες και τις φιλοδοξίες τους.
  2. Σύμφωνα με τη δεύτερη πολιτική φιλοσοφία, η πολιτική εξουσία δημιουργείται, υποστηρίζεται και παρατείνεται από τους πολίτες: μόνο αν αυτοί συναινούν, αποδέχονται, υπακούουν και ακολουθούν τις διαταγές, η πολιτική εξουσία μπορεί να επιβάλει τη θέλησή της

Η μη βίαιη άποψη συγκλίνει με τη δεύτερη σχολή σκέψης και διατείνεται ότι αφού η πολιτική εξουσία δεν ανήκει εγγενώς σε αυτούς που την ασκούν, πρέπει να πηγάζει από κάποιες εξωτερικές πηγές που την κάνουν ικανή να την υπακούουν οι πολίτες. Ποιες είναι αυτές οι πηγές λοιπόν;

α. Η νομιμότητα: το δικαίωμα να διατάζει και να κατευθύνει, να ακούγεται και να υπακούεται από άλλους είναι αποδεκτό εκούσια από τους πολίτες

β. Οι ανθρώπινοι πόροι: ο αριθμός των ανθρώπων, των οργανισμών, κλπ που υπακούουν, που συνεργάζονται και στηρίζουν την εξουσία

γ. Οι δεξιότητες, ικανότητες, γνώσεις, ειδικά εκείνων που αντιστοιχούν σε ανάγκες της πολιτικής εξουσίας

δ. Οι άυλοι παράγοντες εκείνοι (ψυχολογικοί και ιδεολογικοί) που επηρεάζουν συνήθειες και συμπεριφορές σχετικές με την υπακοή και την υποταγή στην πολιτική εξουσία. Επίσης, η απουσία ή η παρουσία μιας κοινής πίστης, ιδεολογίας ή η αίσθηση κάποιας κοινωνικής ομάδας ότι έχει αναλάβει μια αποστολή, κλπ, όλα αυτά επηρεάζουν τη δύναμη του ηγέτη (ή της ηγετικής ομάδας) σε σχέση με τον λαό.

ε. Οι υλικοί πόροι και ο βαθμός στον οποίο ο ηγέτης ελέγχει ιδιοκτησίες, φυσικούς και οικονομικούς πόρους, το οικονομικό σύστημα, τα μέσα επικοινωνίας και μεταφοράς κλπ, συμβάλλει στον καθορισμό των ορίων της δύναμής του

στ. Η δυνατότητα να επιβάλλει κυρώσεις

Καμία πολιτική εξουσία-συνεχίζει ο Gene Sharp- οπουδήποτε στον κόσμο δεν ελέγχει απόλυτα όλες τις παραπάνω πηγές δύναμης. Η διαθεσιμότητά τους όμως ποικίλλει κατά περίπτωση και χρονική περίοδο, αυξάνοντας έτσι ή μειώνοντας την εξουσία των κυβερνώντων. Με άλλα λόγια αν υπονομευτεί η ικανότητα εκμετάλλευσης αυτών των πηγών η πολιτική εξουσία δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί. Εδώ ακριβώς θεμελιώνεται ο ισχυρισμός ότι άοπλος πληθυσμός μπορεί να αποκρούσει ακόμη και εξωτερικό επιτιθέμενο ή εσωτερικό πραξικόπημα, με την προϋπόθεση ότι είναι κατάλληλα εκπαιδευμένος.

Αυτή εν συντομία είναι η θεωρία της ΜΒΚΑ (μη βίαιης κοινωνικής άμυνας, non-violent social defence) που θεωρείται το πολιτικό ισοδύναμο του πολέμου, έχει ως βασικές αρχές την πολιτική ανυπακοή και τη μη συνεργασία και ως βασικές μεθόδους τις διαδηλώσεις, τις απεργίες, τις απεργίες πείνας, τις λευκές απεργίες (ή απεργίες ζήλου), το σαμποτάζ, άρνηση πληρωμής φόρων, τον σβεϊκισμό (η τακτική αυτή εμπνέεται από το μυθιστόρημα «ο καλός στρατιώτης Σβέϊκ του Yaroslav Hasek, που έδειχνε μια απίστευτη προθυμία να εκτελέσει διαταγές, όμως προκαλούσε εξίσου απίστευτη αναμπουμπούλα και μπέρδεμα και κατέληγε να αναρωτιέται «πως στην ευχή ξέχασα αυτό η εκείνο και έγινε όλο αυτό το κακό»;) τις πορείες, την αψήφηση διαταγών, την κατάληψη χώρων κλπ (Sharp, 1973: 37-38)

Η μη βίαιη ιρανική επανάσταση

Η ανοιχτή αντίσταση στο καθεστώς του Σάχη ξεκινά το 1977, όταν ο τότε εξόριστος Ayatollah Ruhollah Khomeini κάλεσε σε απεργίες, μποϋκοτάζ, άρνηση πληρωμής φόρων στο πλαίσιο μιας γενικής εκστρατείας μη συνεργασίας και πολιτικής ανυπακοής ενάντια στο καθεστώς. Κατά τις διαδηλώσεις η αστυνομία πυροβολούσε και σκότωνε διαδηλωτές, αλλά στη συνέχεια είχε να αντιμετωπίσει ακόμη μεγαλύτερες διαδηλώσεις που ακολουθούσαν μετά τις 40 ημέρες του μουσουλμανικού πένθους. Στο τέλος του 1978, σειρά απεργιών από δημόσιους υπαλλήλους και εργαζόμενους σε κρατικές βιομηχανίες, σε συνδυασμό με την απεργία των τελωνιακών υπαλλήλων που προκάλεσε έλλειψη πρώτων υλών παρέλυσαν τη χώρα. Η κρίση κορυφώθηκε όταν άρχισε η απεργία των εργαζομένων στη βιομηχανία πετρελαίου με αίτημα την απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων-κοστίζοντας στην κυβέρνηση 60 εκατομμύρια δολάρια την ημέρα-ενώ στη συνέχεια και παρά τις χιλιάδες κόσμου που δολοφονήθηκαν από τις δυνάμεις ασφαλείας, υπολογίζεται ότι 9 εκατομμύρια Ιρανοί ήταν στους δρόμους σε μια άνευ προηγουμένου εκστρατεία πολιτικής ανυπακοής. Κάποια στιγμή ακόμη και ο Σάχης δεν μπορούσε να απευθύνει διάγγελμα επειδή οι εργάτες της εταιρείας ηλεκτρισμού έκοψαν το ρεύμα (Zunes, 2009).

0672
Φωτογραφία: Χρήστος Γεωργιάδης

Η φυγή του Σάχη

Εν τέλει ο Σάχης φεύγει από τη χώρα (Ιανουάριος 1979) και ο Αyatollah Khomeini επιστρέφει από την εξορία και διορίζει τον Bazargan πρωθυπουργό μιας παράλληλης κυβέρνησης. Εν τω μεταξύ ο στρατός διακηρύσσει την ουδετερότητά του (*2) – αναγκάζοντας το διορισμένο από τον Σάχη προηγούμενο πρωθυπουργό Bahktiar να παραιτηθεί και προχωρώντας μετά από δημοψήφισμα στην ίδρυση ενός θεοκρατικού καθεστώτος, του οποίου ανώτατος ηγέτης ήταν ο Khomeini.

*2) Report of the Alternative Defence Commission (1983: 224)

Ο μη βίαιος χαρακτήρας της ιρανικής επανάστασης

Κατά τη διάρκειά της εφαρμόστηκαν πολλές από τις μη βίαιες μεθόδους όπως οι διαδηλώσεις, οι απεργίες, τα μποϋκοτάζ και η εγκαθίδρυση των παράλληλων θεσμών, τακτικές τις οποίες συναντάμε αργότερα σε διάφορα μήκη και πλάτη του κόσμου, από τις Φιλιππίνες έως την ανατολική Ευρώπη και από το Κόσοβο έως την Παλαιστίνη.

Υιοθετήθηκε και προωθήθηκε μια καθαρή προσήλωση στην άοπλη δράση. Η αιχμή του μη βίαιου δόρατος ήταν οι ηχογραφημένοι λόγοι του Ayatollah Khomeini οι οποίοι εισήχθησαν παράνομα και λαθραία στη χώρα και έπαιξαν τόσο σημαντικό ρόλο στην επανάσταση ώστε να αξιολογηθούν ως ισχυρότερα όπλα ακόμη και από τα πολεμικά αεροπλάνα. Η ηγεσία παρότρυνε τους διαδηλωτές «να κερδίσουν τις καρδιές των στρατιωτών, παρά να τους επιτεθούν», πράγμα που είχε θετικό αποτέλεσμα, αφού χιλιάδες στρατιωτών αυτομόλησαν -συνήθως κατά τη διάρκεια συγκρούσεων- και πέρασαν στο αντισαχικό στρατόπεδο. Υπήρξαν κάποιες λίγες βίαιες/ένοπλες επιθέσεις αλλά ποτέ δεν έδωσαν τον τόνο, ήταν ανοργάνωτες και δεν είχαν ποτέ την υποστήριξη της ηγεσίας του κινήματος.

Η σημασία των ιδεολογικών παραγόντων: το Ισλάμ

0774
Φωτογραφία: Χρήστος Γεωργιάδης

Το στοιχείο που επηρέασε με εξαιρετικό τρόπο τη θέληση του κόσμου να κινητοποιηθεί ενάντια στη σκληρή καταστολή (ένας από τους «άυλους»-ψυχολογικούς και ιδεολογικούς παράγοντες που αναφέρονται από τον Gene Sharp) ήταν η αξία του να γίνεις «μάρτυρας» στο πλαίσιο του σιιτικού Ισλάμ. «Να σώσουμε το Ισλάμ με το αίμα μας» ήταν ένα από τα συνθήματα. Εδώ έχουμε δύο παράλληλες αντιλήψεις, την παράδοση του «μάρτυρα» που εμπνέεται από τον ιμάμη Χουσεΐν από τη μια και από την άλλη την γκαντιανή παράδοση της αυτοθυσίας.

Το παραπάνω αφορά σε μια εξαιρετικά σημαντική διαφορά φιλοσοφίας που πιθανώς εκφεύγει των ορίων του παρόντος άρθρου. Πάντως, ως μια πρώτη εισαγωγή στο θέμα αυτό, οφείλουμε να κάνουμε μια στοιχειώδη διάκριση ανάμεσα στις δύο αυτές ιδεολογικές προσεγγίσεις: οι σιίτες μουσουλμάνοι από τη στιγμή που ο Χομέινι είχε καταγγείλει τον Σάχη ως εχθρό του Ισλάμ (*3) όφειλαν να κηρύξουν τον πόλεμο, σύμφωνα και με το Κοράνι:

Να τους πολεμάτε (εννοεί τους άπιστους) έως ότου δεν θα υπάρχει πλέον πειρασμός, έως ότου δεν θα υπάρχει άλλη θρησκεία παρά η θρησκεία του Θεού (8:39)

*3) Δείτε στη συνέντευξη του Χομέϊνι το σημείο 1: 18 του βίντεο.

Φαίνεται ότι η ισλαμική ελίτ είχε την πρόνοια να υποστηρίξει μη βίαιες μεθόδους δράσης (χωρίς να τις προκρίνει ως θεμελιώδεις και απαρέγκλιτες αρχές -όπως φάνηκε στη συνέχεια) (*4) αναγνωρίζοντας ότι ήταν πιο χρήσιμες και αποτελεσματικές, απέναντι στον αρματωμένο απαράτ που φρόντιζε τα ζητήματα ασφάλειας του σαχικού καθεστώτος. Από την άλλη μεριά η γκαντιανή «επιστημολογία» για τη μη βία και την αυτοθυσία έχει σαφέστατα έναν αμυντικό χαρακτήρα και δεν κάνει διακρίσεις ανάμεσα σε φυλές και θρησκείες. Ο Γκάντι επέμενε σε μια ηθικού τύπου πολιτική δράση, ενώ γι αυτόν η μη βία ήταν αδιαπραγμάτευτη αρχή «παντός καιρού», που σκόπευε τη Satyagraha (=δύναμη της αλήθειας). Επεδίωκε την προσέγγιση της σύγκρουσης με «ανοιχτό μυαλό» δεχόμενος ότι η οποιαδήποτε σύλληψη της αλήθειας είναι μερική και ατελής, επομένως οφείλω να καθίσω στο ίδιο τραπέζι με την εχθρό ώστε να φτάσουμε μαζί σε μια κατάσταση με περισσότερη αλήθεια. Θεωρούσε ότι κάθε κοινωνικός μετασχηματισμός απαιτεί μια ποσότητα πόνου που στη μεν περίπτωση των βίαιων συγκρούσεων ο καθένας από τους αντιπάλους προσπαθεί να τον επιβάλλει στον άλλο, ενώ στην αντίθετη περίπτωση οι μη βίαιοι δέχονται να τον επωμιστούν οι ίδιοι, μέχρι να οδηγηθούν οι δύο πλευρές στο διαπραγματευτικό τραπέζι (Holmes και Gan, 2005, 77-85).

*4) Σκεφτείτε ότι τον Φεβρουάριο του 1989 ο Khomeini προκάλεσε μια διεθνή αναταραχή, εκδίδοντας μια fatwa (ντιρεκτίβα), με την οποία προέτρεπε τους απανταχού μουσουλμάνους να σκοτώσουν τον συγγραφέα Salman Rushdie διότι η νουβέλα που έγραψε με τίτλο «Σατανικοί Στίχοι» θεωρήθηκε ανήθικη σύμφωνα με τους κανόνες του Ισλάμ (Ιανουάριος 2019).

0984
Φωτογραφία: Χρήστος Γεωργιάδης

Η πολεμική ατμόσφαιρα που κυριάρχησε μετά την επανάσταση

Η επιτυχία του υποστηριζόμενου από τις ΗΠΑ καταπιεστικού μηχανισμού του Σάχη εκμηδένισε τους φιλελεύθερους, τους αριστερούς και τους κοσμικούς αντιπάλους του, ενώ αντίθετα η σιιτική αντιπολίτευση κατάφερε να επιβιώσει, επιτρέποντας στη θρησκευτική σκληροπυρηνική ιεραρχία να επιβάλει συνολικά τη θέλησή της την άνοιξη του 1981. Ακολούθησε η εκκαθάριση των μετριοπαθών ισλαμιστών-μαζί με τον εκλεγμένο πρόεδρο Abolhassan Bani-Sadr-, ο πόλεμος με το Ιράκ και η διεθνής απομόνωση που έσπρωξαν την ιρανική κοινωνία σε ένα καθαρόαιμο κλίμα έντονης και υστερικής επαγρύπνησης που συνοδεύει την μεταπολεμική εποχή: καλλιεργήθηκε μια ατμόσφαιρα φόβου με τη δικαιολογία ότι «η χώρα απειλείται» και ότι «είμαστε περικυκλωμένοι» (*5) από εχθρούς. Οι άνθρωποι που σκοτώθηκαν στον πόλεμο ανακηρύχτηκαν μάρτυρες (*6), των οποίων τα πορτραίτα κοσμούν τους κεντρικούς δρόμους όλων των πόλεων του Ιράν. Το αντιδυτικό μένος είναι απαρέγκλιτα συστατικό της πολιτικής ζωής της χώρας και καμιά φορά εγείρει υποψίες ότι η επίκληση του κινδύνου από τα έξω, υπερτονίζεται για να συσπειρώσει τους πολίτες στο εσωτερικό της ισλαμικής δημοκρατίας. Η μαζική ψυχολογία αυτή είναι ακριβώς ανάλογη με αυτήν που είχε αναπτυχθεί κατά τα πρώτα χρόνια μετά από την επανάσταση των Μπολσεβίκων όταν μιλούσαν για την περιβόητη καπιταλιστική περικύκλωση της Σοβιετικής Ένωσης, που αποτέλεσε το άλλοθι για κάθε είδους καταπίεση εκεί. Ιδιαίτερα ο πόλεμος με το Ιράκ εκμηδένισε οποιαδήποτε σκέψη για ειρηνική/δημοκρατική διακυβέρνηση της χώρας, στερέωσε ακόμη περισσότερο την εξουσία των σκληρών ισλαμιστών, ενώ ταυτόχρονα έκανε αδύνατη την οικονομική ανάπτυξη και την αναδιανομή του πλούτου (Foran, 2012). Έτσι, μετά το τέλος του πολέμου η ιρανική ισλαμική ηγεσία φαίνεται να ασκεί πολιτική περιφερειακής υπερδύναμης στην προσπάθειά της να «κρατάει απασχολημένους» τους εχθρούς της χώρας-κυρίως τις ΗΠΑ. Για παράδειγμα, το Ιράν φαίνεται να έχει έντονη ανάμιξη στα πολιτικά πράγματα του Ιράκ, προσπαθώντας να επιβάλει φιλικές του κυβερνήσεις. Διατηρεί στενές σχέσεις με ένα μεγάλο μέρος του πολιτικού κόσμου του Ιράκ και ελέγχει ένα μεγάλο ποσοστό των παραστρατιωτικών οργανώσεων που συμμετείχαν στον πόλεμο ενάντια στο ISIS. Τέτοιου είδους φιλική κυβέρνηση θα σήμαινε ασφάλεια στα δυτικά του σύνορα, θα απέκρουε την επιρροή της Σαουδικής Αραβίας στην περιοχή και θα μπορούσε να επηρεάζει τις τιμές του πετρελαίου (το Ιράκ είναι η πέμπτη μεγαλύτερη χώρα του κόσμου σε αποθέματα). Επίσης υποστηρίζει την Hezbollah στο Λίβανο, τους Taliban στο Afghanistan και τους Houthis στην Υεμένη, που όλοι τους υπηρετούν τα συμφέροντα της Τεχεράνης συμπλεκόμενοι με τους εχθρούς της (Ισραήλ, ΗΠΑ, Σαουδική Αραβία)

*5) Περίπου 1000 χιλιόμετρα είναι τα σύνορα με Πακιστάν και άλλα 1000 είναι τα σύνορα με το Αφγανιστάν· και οι δύο χώρες με φιλοαμερικανικά καθεστώτα.

*6) Το Μουσείο Πολέμου της Τεχεράνης είναι ένα τεράστιο μάθημα για το πώς έχει διαμορφωθεί η κυρίαρχη άποψη για τον πόλεμο αυτό που ήταν εξαιρετικά αιματηρός (γύρω στο μισό εκατομμύριο νεκροί και ένα εκατομμύριο τραυματίες και από τις δύο πλευρές) και χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο αγιοποίησης των πεσόντων, μυθοποίησης των μαρτύρων (πολλές εκατοντάδες φωτογραφίες τους που συνοδεύονται από δεκάδες χιλιάδες προσωπικά τους αντικείμενα, συγκροτούν θυμικά χτυπήματα πολλών μεγατόννων), ενώ στον περίβολο δεκάδες άρματα μάχης, αεροπλάνα και ομοιώματα πλοίων αποτελούν τον «καμβά» για φωτογραφίες παιδιών που γαλουχούνται από πολύ νωρίς στην ατμόσφαιρα εθνικιστικής (ίσως και θρησκευτικού τύπου) μυσταγωγίας που μεταφέρει το μήνυμα: θα συνεχίσουμε τον αγώνα τους!

Ένας άλλος παράγοντας που εντείνει την ατμόσφαιρα εχθρότητας προς το εξωτερικό της χώρας στερεώνοντας την εξουσία των σκληρών ισλαμιστών είναι το εμπάργκο (*7) που επεβλήθη από τις ΗΠΑ μετά το 1979 και την ΕΕ μετά το 2006, σε πετρέλαιο και γενικά εξαρτήματα, ανταλλακτικά, τεχνολογία και επενδυτικά κεφάλαια σχετικά με παραγωγή ενέργειας γενικώς, αλλά και με την πυρηνική ειδικότερα. Τα αποθέματα συναλλάγματος στο εξωτερικό «πάγωσαν», απαγορεύτηκε σε εταιρείες να συναλλάσσονται με το Ιράν, μειώθηκαν οι εισαγωγές πετρελαίου (έως και μηδενίστηκαν), οι ιρανικές τράπεζες αποσυνδέθηκαν από το διεθνές σύστημα ηλεκτρονικής μεταφοράς χρημάτων SWIFT με αποτέλεσμα να πρέπει να πληρωθούν δισεκατομμύρια σε χρυσό ή σε μετρητά (!) τα πλοία που μεταφέρουν ιρανικό πετρέλαιο σταμάτησαν να ασφαλίζονται, κλπ. Τα αποτελέσματα ήταν υποτίμηση του ιρανικού νομίσματος, εκτενές λαθρεμπόριο, συρρίκνωση της κοινωνίας των πολιτών (με συνέπεια το εμπόριο και οι επενδύσεις να ατροφούν, αλλά και η διάθεση για περισσότερη δημοκρατία και αυτοδιάθεση να μειώνεται μέσα σε τέτοιο κοινωνικό κλίμα), ενώ κάποιοι αποδίδουν και την εκτεταμένη ατμοσφαιρική ρύπανση των ιρανικών πόλεων στον ατελή τρόπο με τον οποίο παράγεται από τα διυλιστήρια η βενζίνη λόγω απαρχαιωμένης τεχνολογίας. Εν τέλει εκδηλώθηκαν και ελλείψεις σε φάρμακα και εξοπλισμό νοσοκομείων («τόχουμε ξαναδεί το έργο» με το εμπάργκο ενάντια στο Ιράκ ανάμεσα στον πρώτο πόλεμο του Κόλπου και το 2003). Όπλα αγοράζονται από Ρωσία και Κίνα, ενώ πετρέλαιο (πάντως σε όλο και λιγότερες ποσότητες) πωλείται στην Κίνα και στην Ινδία. Το εμπάργκο αυτό φαίνεται να είχε στόχο την ακύρωση της υποστήριξης της διεθνούς τρομοκρατίας από το Ιράν, την παρεμπόδιση του πυρηνικού του προγράμματος και την ανάπτυξη όπλων μαζικής καταστροφής (πυρηνικών) καθώς και την αντίθεσή του προς την ειρηνευτική διαδικασία στη Μέση Ανατολή, ενώ σημαντικό ρόλο στην επιβολή του φαίνεται να έπαιξε το ισχυρότατο ισραηλινό lobby (Roshandel, 2002: 173).

*7) Το εμπάργκο αυτό άρχισε να εξασθενεί, ιδίως μετά τη συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν για το πυρηνικό πρόγραμμα του τελευταίου, αλλά πάνω που άρχισαν να αυξάνονται γενικώς οι εισαγωγές από Αγγλία και Γαλλία, καθώς και οι εξαγωγές πετρελαίου προς Κίνα, Ινδία, Ιαπωνία, Ν.Κορέα, ήρθε η απόσυρση του Τραμπ από την προαναφερθείσα συμφωνία και η επανάληψη του εμπάργκο.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1990, το σκληροπυρηνικό Ισλάμ φάνηκε να «κουράζεται» και να δημιουργείται έτσι ένα πολιτικό κενό που το εκμεταλλεύτηκε ο Mohammed Khatami, που φαινόταν να ασπάζεται την αρχή της συμμετοχικής δημοκρατίας και της εφαρμογής των νόμων, να κάνει έκκληση στη κοινωνία των πολιτών και την «ανοιχτότητα», (μάλιστα τον ονόμαζαν «ρεμπουμπλικάνο») σε αντίστιξη με την «ισλαμικότητα» των σκληροπυρηνικών (Arjomand, 2002: 10). Τον υποστήριζαν τεχνοκράτες, μεταρρυθμιστές κληρικοί, όπως επίσης και οι γυναίκες και οι φοιτητές με διαδηλώσεις. Αυτός ο μετριοπαθής κληρικός που εξελέγη πρόεδρος, δεν κατάφερε να εφαρμόσει τις μεταρρυθμίσεις που ζητούσε, πρόσφατα μάλιστα υπήρξε δικαστική εντολή να μην αναφέρεται το όνομά του ή να προβάλλεται η φωτογραφία του στα μέσα ενημέρωσης. Οι υπερ-συντηρητικοί ξαναγύρισαν στην προεδρία το 2005 με τον λαϊκιστή Mahmoud Ahmadinejad, που μίλαγε για κοινωνική δικαιοσύνη για τους φτωχούς των πόλεων, όμως η λαϊκή απαίτηση για αλλαγή συνέχισε να μεγαλώνει.

0472
Φωτογραφία: Χρήστος Γεωργιάδης

Η μη βίαιη αντίσταση συνεχίζεται…

Το 2009 υπήρξε μια λαϊκή εξέγερση μετά από εκλογική νοθεία (όπως ισχυρίστηκε ο μεταρρυθμιστής υποψήφιος Μουσαβί, αντίπαλος του φονταμενταλιστή και άκροδεξιού Αχμαντινετζάντ). Αν και το καθεστώς τον κατηγόρησε ότι ήταν πράκτορας ξένων δυνάμεων-της τρόϊκας Ισραήλ, ΗΠΑ, Αγγλίας-ο Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί συμμετείχε ενεργά στην ισλαμική επανάσταση του 1978-1979, υπήρξε ιδρυτικό μέλος του ισλαμικού ρεπουμπλικανικού κόμματος, αρχισυντάκτης της επίσημης εφημερίδας του κόμματος αυτού και πρωθυπουργός κατά τα δύσκολα χρόνια του πολέμου με το Ιράκ (1980-1988). Το «λάθος» του ήταν ότι ήθελε μεταρρυθμίσεις (μεταφορά αρμοδιοτήτων από τον διορισμένο υπέρτατο αρχηγό του κράτους στον εκλεγμένο πρόεδρο της ισλαμικής δημοκρατίας, κατάργηση της «ηθικής αστυνομίας», ιδιωτικοποίηση τηλεοπτικών καναλιών, βελτίωση των σχέσεων με τα όμορα κράτη, ελεύθερη πληροφόρηση και περισσότερες προσωπικές ελευθερίες (ειδικά για τις γυναίκες). Δεν δίστασε μάλιστα να ασκήσει κριτική στον Αχμαντινετζάντ όταν ο τελευταίος δήλωσε ότι το «ολοκαύτωμα» ήταν μύθος (!).

Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο της εξέλιξης της πολιτικής πορείας του Μουσαβί ήταν η ανοιχτή υιοθέτηση των αρχών της μη βίας ως εργαλείων για τον πολιτικό αγώνα όπως δήλωσε ένας εκπρόσωπός του: πρίν [ο Μουσαβί] ήταν επαναστάτης, αφού όλοι ήταν επαναστάτες. Τώρα γνωρίζει τον Γκάντι, πριν γνώριζε τον Τσε Γκεβάρα. Αν κερδίσουμε την εξουσία με επιθετικό τρόπο, θα πρέπει να την διατηρήσουμε με τον ίδιο τρόπο. Για το λόγο αυτό κάνουμε την πράσινη επανάσταση, με ειρήνη και δημοκρατία. Στην ουσία το «Πράσινο Κίνημα» όπως ονομάστηκε η μεγάλη μαζική διαμαρτυρία του 2009, αντικατόπτριζε το σχίσμα μέσα στην κυρίαρχη μετεπαναστατική πολιτική τάξη: τους μεταρρυθμιστές ρεμπουμπλικάνους και τους σκληροπυρηνικούς, αρχειακούς (principlists) οπαδούς της «ισλαμικότητας» (Arjomand, 2002: 17) Τότε πολλές από τις μεθόδους και τακτικές της Ιρανικής Επανάστασης του 1978-79 αναβίωσαν, όπως οι ιαχές «Αλλάχου Άκμπαρ» (ο Θεός είναι Μέγιστος) που εκτοξεύονταν από τις στέγες των σπιτιών σε συγκεκριμένες ώρες της ημέρας και της νύχτας, η χρήση του πράσινου χρώματος (το χρώμα του Ισλάμ) και τα αποτυπώματα χεριών βαμμένων με το αίμα των σκοτωμένων και τραυματισμένων διαδηλωτών στους τοίχους της πόλης, ενώ οι τότε (1978) κασέτες με ομιλίες του Χομέϊνι αντικαταστάθηκαν από τα SMS, το Internet και τα social media.

Στις πορείες των διαδηλωτών…

(…) οι άνθρωποι που εμπνέονταν από τον Mousavi περιελάμβαναν θρησκευόμενες γυναίκες με τσαντόρ που περπατούσαν κρατώντας το χέρι εκδυτικισμένων νεαρών γυναικών που θα καταγγέλλονταν για την αμφίεσή τους, βετεράνοι του πολέμου Ιράν-Ιράκ σε αναπηρικά καροτσάκια μαζί με νεαρά αγόρια για τα οποία ο πόλεμος ήταν κάτι σαν ανέκδοτο, εργάτες που θυσίαζαν το μεροκάματό τους για να μπορέσουν να είναι παρόντες στη διαδήλωση μαζί με άτομα από τη μεσαία τάξη (…)

(Hashemi και Postel 2010:6, αναφέρεται από Chabot και Sharifi , 2013: 12)

Αυτού του τύπου η συνάντηση, αναγνώριση και σχέση που αναπτύχθηκε ανάμεσα σε «διαφορετικούς», ήταν ένα εξέχον στοιχείο που χαρακτήρισε το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα και παραλληλίστηκε με το ομώνυμο κίνημα στις νότιες πολιτείες των ΗΠΑ (Civil Rights Movement) κατά τα χρόνια του 60 (Dabashi, 2009) . Το κατεξοχήν όμως χαρακτηριστικό των τότε-2009- ήταν το μεγάλο πλήθος άοπλων πολιτών που εννοούσε να αντισταθεί με μη βίαιο τρόπο. Έμεινε στην ιστορία ως το Πράσινο Κίνημα με κεντρικό του σύνθημα «που είναι η ψήφος μου;» Ατυχώς στους πρωτεργάτες επεβλήθη κατ’ οίκον περιορισμός, ενώ εκατοντάδες συλληφθέντες δικάστηκαν με κατηγορητήρια βασισμένα σε ομολογίες μετά από βασανιστήρια και βιασμούς (Arjomand, 2002). Η γυναικεία παρουσία ήταν εξαιρετικά έντονη και όπως αναφέρει ο Hamid Dabashi, το πιο γνωστό χαρακτηριστικό αυτών των διαδηλώσεων ενάντια στον Αhmadinejad ήταν ότι οι γυναίκες υπερείχαν σε αριθμό των ανδρών, σπάζοντας το στερεότυπο της μουσουλμάνας γυναίκας που είναι υποτακτική και πειθήνια (Hashemi και Ρostel (επιμ.), 2010: 23). Η θέση των γυναικών πρέπει να έχει αρχίσει να αλλάζει αφού η πλειοψηφία τους είναι νέες (το 70% του πληθυσμού είναι κάτω των 30 ετών), μορφωμένες (το 63% των ατόμων που φοιτούν σε πανεπιστήμια είναι γυναίκες), ενώ γνωρίζουν γραφή και ανάγνωση σε ποσοστό 90%. Υπάρχουν και λειτουργούν περίπου 40 γυναικείες ομάδες, ενώ γύρω στις 700 γυναίκες είναι ακτιβίστριες στον τομέα των ανθρωπίνων και πολιτικών δικαιωμάτων (Tahmasebi-Birgani, 2010). Παρόλα αυτά η ενδοοικογενειακή βία δίνει και παίρνει (με θύμα της το 66% των Ιρανών γυναικών) έχοντας γίνει ήδη και αντικείμενο επιστημονικών ερευνών (Hajnasiri κ.σ., 2016), ενώ η πολύ γνωστή και δημοφιλής ηθοποιός Leila Hatami αναγκάζεται να δώσει δημόσιες εξηγήσεις για ένα φιλί στο μάγουλο που αντάλλαξε με τον 83χρονο (!) πρόεδρο της επιτροπής του φεστιβάλ των Καννών Gilles Jacob.

Τα γεγονότα του 2017-2018

Κατά το τέλος του 2017 αυξήσεις στις τιμές κάποιων διατροφικών αγαθών προκάλεσαν ταραχές που εκφράστηκαν πάλι στην πλειοψηφία τους με μη βίαιο τρόπο. Αυτή τη φορά οι διαμαρτυρόμενοι δεν ήταν η μεσαία τάξη της Τεχεράνης όπως το 2009 (*8), με την οποία οι πολιτοφύλακες δεν μπορούσαν να ταυτιστούν, αλλά φτωχότερα στρώματα από τα οποία δεν τους χώριζε κοινωνική απόσταση. Και βοηθούσης και της μη βίαιης πειθαρχίας των εξεγερμένων οι πολιτοφύλακες έφτασαν ακόμη και στο σημείο να αντιδράσουν ενάντια σε αυτούς που τους έδιναν διαταγές για βίαιη σύγκρουση μαζί τους. Υπάρχουν κάποιες μαρτυρίες που μιλούν για στρατολογημένους basij (*9) που έσκισαν τις ταυτότητές τους, όταν κλήθηκαν να συγκρουστούν με τους εξεγερμένους.

*8) Οι αρχηγοί των φοιτητών δεν είναι παιδιά της βόρειας Τεχεράνης (πρόκειται για τον πλούσιο τομέα), αλλά έρχονται από εργατικές οικογένειες της επαρχίας ή είναι τα παιδιά δασκάλων αγροτικών περιοχών ή υπαλλήλων. (Hashemi και Postel, 2010: 211).

*9) Η εθνοφυλακή που λέγεται Basij είναι μια εθελοντική δύναμη από νομιμόφρονες της ισλαμικής κυβέρνησης που καλούνται συχνά σε στιγμές κρίσης για να υπερασπιστούν το καθεστώς ενάντια στην εκάστοτε αντιπολίτευση. Η επιρροή της είναι μεγαλύτερη από ότι νομίζεται, αφού έχει ίσως και 4 εκατομμύρια μέλη, το 40% των θέσεων στα πανεπιστήμια προορίζεται για τα μέλη της, ενώ μέλη της επίσης αποτελεί το 65% των δημοσίων υπαλλήλων.
Η δύναμη αυτή αρχικά ιδρύθηκε από τον Ayatollah Khomeini το 1979 ως μια δύναμη αντίστασης κατά τη διάρκεια του πολέμου Iran-Iraq. Έχοντας μόνο στοιχειώδη στρατιωτική εκπαίδευση, χρησιμοποιήθηκαν ως επιτιθέμενα «ανθρώπινα κύματα» που πχ κλήθηκαν να «καθαρίσουν» ιρακινά ναρκοπέδια απλά περπατώντας μέσα τους (!) ώστε να μπορέσει στη συνέχεια να περάσει ο επαγγελματικός στρατός. Τους δίνονταν πλαστικά κλειδιά να φορούν στο λαιμό τους κρεμασμένα, ώστε να μπορέσουν να μπουν στον παράδεισο αμέσως μετά το θάνατό τους ως μάρτυρες.

1621
Φωτογραφία: Χρήστος Γεωργιάδης

Η μελλοντική προοπτική για τη μη βία στο Ιράν

Μέσα στο Ιράν οι πολίτες δυσκολεύονται να συναντηθούν, να οργανωθούν και να καταστρώσουν σχέδια, πράγμα που εξηγεί την αποκεντρωμένη, πολυκέφαλη (εδώ τα social media παίζουν μέγιστο ρόλο), μη αρχηγική δομή των διαμαρτυρομένων στοιχείο το οποίο δυσκολεύει την αντίδραση της κυβέρνησης. Παρόλα αυτά όμως χρειάζεται ένας μακροπρόθεσμος σχεδιασμός για την επιτυχία κάθε είδους πολιτικής δράσης και η ανάλογου βεληνεκούς ηγεσία για να αναλάβει το καθήκον αυτό (Stefan, 2018).

Όπως και να έχει φαίνεται ότι σήμερα η νέα γενιά κατανοεί ότι ένοπλη βία μπορεί να είναι καταστροφική για το πολιτικό μέλλον της ιρανικής κοινωνίας, ακούγοντας τις διηγήσεις για τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ και τα ίσως περισσότερα από 500.000 θύματά του, βλέποντας τις καταστροφικές συνέπειες των ένοπλων εξωτερικών επεμβάσεων από μέρους των ΗΠΑ στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν, αλλά και τους εμφύλιους πολέμους στη Συρία, στη Λιβύη και στην Υεμένη, όπου σε όλες τις περιπτώσεις ένα κομμάτι του λαού επέλεξε να αλλάξει την κυβέρνησή του με βίαια μέσα. Τέλος κατανοούν επίσης ότι επιλογή του ένοπλου δρόμου θα έχει συντριπτικά αποτελέσματα για τη δημοκρατία (Zanglabadi, 2018).

Επίσης καταλαβαίνουν ότι οποιαδήποτε βίαιη διαμαρτυρία δεν θα ήταν δυνατόν να «κατεβάσει» 3 εκατομμύρια ανθρώπους στους δρόμους της Τεχράνης το 2009 (Toscano, 2011) , αφού η μη βία κάνει ευκολότερη τη συγκρότηση συμμαχιών και συναίνεσης, ενώ οι έντονες εικόνες του Ιουνίου και Ιουλίου του 2009 που δείχνουν νεαρούς Ιρανούς να προστατεύουν αστυνομικούς από την οργή των διαδηλωτών αποκαλύπτει το ηθικό δυναμικό του μελλοντικού δημοκρατικού Ιράν που δεν βασίζεται στην εκδίκηση και στη βία (Jahanbegloo, 2011).

Αρχίζει και διακρίνεται μια γκαντιανού τύπου μη βία που στηρίζεται σε ηθική επιταγή και δεν χρειάζεται να είναι αυτοκτονική, όπως η μη βία που εμπνέεται από το Ισλάμ (τα θύματα-«μάρτυρες» θα πάνε στον Παράδεισο) (*10) και η οποία δέσποζε κατά τη διάρκεια της ιρανικής επανάστασης.

Ένας υποστηρικτής του Μιρ Χοσέιν Μουσάβι βοηθά έναν τραυματισμένο αστυνομικό να απομακρυνθεί κατά τη διάρκεια ταραχών στην Τεχεράνη στις 13 Ιουνίου 2009 (Φωτογραφία από το Boston.com).

*10) «Μην νομίζετε ότι πέθαναν όσοι σκοτώθηκαν πολεμώντας για την πίστη τους· αυτοί ζουν κοντά στον Κύριό τους, λαμβάνοντας από Εκείνον την τροφή τους» (Κοράνι, 3:169)

Ομοιότητες και διαφορές από άλλες μη βίαιες καθεστωτικές αλλαγές

Υπάρχει μια ειδοποιός διαφορά σε σχέση πχ με τη μετάβαση από το σοβιετικό καθεστώς προς μία δυτικού τύπου δημοκρατία. Η πολιτική ελίτ του πρώτου μπορούσε να ανακυκλώσει τα μέλη της στα μετα-κομμουνιστικά καθεστώτα που συνήθως «μεταβάλλονταν» σε επιχειρηματίες, ενώ τα μέλη της ασφάλειας (KGB) ακόμη λειτουργούν ως τέτοια. Το ίδιο συνέβη και με τον αιγυπτιακό στρατό κατά την Αραβική Άνοιξη. Στο Ιράν αυτό θα ήταν πολύ δυσκολότερο. Πώς να ανακυκλωθούν οι μουλάδες ή οι Φρουροί της Επανάστασης που είναι εγγενώς «δεμένοι» με το καθεστώς; Έτσι καταλήγουν να το υπερασπιστούν μέχρι τελευταίας ρανίδας, διότι με τον τρόπο αυτό υπερασπίζονται ουσιαστικά τον εαυτό τους (Τoscano, 2011) .

Σε περιπτώσεις μη βίαιης πολιτικής αλλαγής, η βαθμιαία μεταβολή των πολιτικών παραμέτρων θα ήταν πολύ ευκολότερη με την προοπτική της συμμαχίας των μη βίαιων δυνάμεων με «πεφωτισμένα» και μετριοπαθή μέλη του καθεστώτος. Αν είχαμε τον Suárez (*11) τον Ντε Κλέρκ και τον Gorbachev, γιατί να μην έχουμε τον Khatami και τον Mousavi; Πιθανώς η ισλαμική ηγεσία το καταλαβαίνει αυτό και γι αυτό φοβάται, μισεί και καταστέλλει ακόμη και πολιτικούς ηγέτες που δεν αμφισβητούν τα θεμελιώδη δόγματα της ισλαμικής δημοκρατίας , αλλά προσπαθούν να τα συμβιβάσουν με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία.

*11) Ήταν ο πολιτικός που διορίστηκε από τον βασιλιά Juan Carlos το 1976, με την ελπίδα να φέρει την δημοκρατία στην Ισπανία. Τον καιρό του διορισμού του δεν ήταν γνωστός, πράγμα που οι πολιτικές δυνάμες της εποχής εκείνης αντιμετώπισαν με σκεπτικισμό. Παρόλα αυτά η κυβέρνηση της οποίας ηγείτο κατάργησε τα φρανκικά Cortes (το φασιστικό «κοινοβούλιο») και νομιμοποίησε όλα τα πολιτικά κόμματα, συμπεριλαμβανομένου του κομμουνιστικού. Στις πρώτες εκλογές εξελέγη και ήταν ο πρώτος εκλεγμένος πρωθυπουργός της Ισπανίας αμέσως μετά τη δικτατορία του Φράνκο.

Στην Αίγυπτο το μονοπρόσωπο της δικτατορίας (Mubarak) έκανε ευκολότερο για το δημοκρατικό κίνημα να επιτεθεί με μαζικές κινητοποιήσεις ενάντιά του. Στο Ιράν το καθεστώς είναι κάποιου τύπου ολιγαρχία όπου ο ανώτατος αρχηγός οφείλει να προσπαθεί να συμβιβάσει τον πρόεδρο, τον κλήρο και τους Φρουρούς της Επανάστασης. Περισσότερα κέντρα εξουσίας σημαίνει ότι το καθεστώς έχει περισσότερη ανθεκτικότητα και ευελιξία.

Επί πλέον τα πολιτικά μηνύματα και η αντίστοιχη κοινωνική βάση των μη βίαιων κινημάτων σε Ιράν και Αίγυπτο διέφεραν. Στο Ιράν η πρωταρχική διεκδίκηση ήταν η επανάληψη των εκλογών, η κινητοποίηση ήταν μονοθεματική, επομένως και η κονωνική βάση ήταν στενότερη από αυτήν της Αιγύπτου με τα πολύ πλατύτερα αιτήματα ενάντια στην ανισότητα και την διαφθορά και υπέρ της δημοκρατίας. Αρκετά αργότερα το Πράσινο Κίνημα μπήκε σε μια διαδικασία διεύρυνσης των αιτημάτων του.

Καθημερινά γεγονότα μη βίαιης αντίστασης

Ένα από αυτά στο οποίο ήμουν προσωπικά μάρτυρας, είναι η καθημερινή συγκέντρωση Ιρανών που τραγουδούν, κάτω από μια συγκεκριμένη γέφυρα του ποταμού Zayandeh Roud που διασχίζει το Ισφαχάν. Για κάποιο λόγο θρησκευτικής κοντοφθαλμίας (*12), οι δημόσιες μουσικές εκδηλώσεις απαγορεύονται εκτός ελαχιστότατων εξαιρέσεων, μέσα σε κλειστούς χώρους (πχ. ξενοδοχεία κ.λπ.) (*13). Είναι προφανές ότι εκεί οι άνθρωποι στην ουσία ασκούν αντιπολίτευση στο καθεστώς και αντιστέκονται τραγουδώντας. Κάθε τόσο εμφανίζονται αστυνομικοί που (εύσχημα, όχι με βίαιο τρόπο-όσο τουλάχιστον είμαστε εκεί) διαλύουν την τραγουδιστική αυτή συνάντηση, αλλά όταν φεύγουν, οι παρέες ξαναγυρίζουν και ξαναρχίζουν τα τραγούδια. Αυτή η τακτική (εσύ κάνεις ότι μας ελέγχεις και γω κάνω ότι υπακούω) που είναι εξαιρετικά πιθανό να αντικατοπτρίζει μια άρρητη συμφωνία ανάμεσα στις παρέες αυτές και την αστυνομία, μου θύμισε την πολιτική ατμόσφαιρα που είχα βιώσει στην Βαρσοβία του 1987, όπου όλος ο κόσμος ήξερε για την ημιπαράνομη Αλληλεγγύη, αλλά αυτή έχοντας βαθιές κοινωνικές ρίζες ήταν δύσκολο να κατασταλεί συνολικά χωρίς αυτό να οδηγήσει σε χάσιμο του ελέγχου από τη μεριά της κομμουνιστικής πολιτικής εξουσίας.

Απρίλιος 2018: η απαγόρευση από μέρους του ισλαμικού καθεστώτος των δημόσιων μουσικών εκδηλώσεων (δες υποσημειώσεις 12 και 13) συναντά την αντίσταση του λαού του Ισπαχάν. Κάθε απόγευμα-βράδυ, κάτω από μια συγκεκριμένη γέφυρα, μαζεύονται παρέες που τραγουδούν. Η αισθητική απόλαυση συμβαδίζει με την πολιτική διαμαρτυρία και ένα δείγμα του συνδυασμού τους ακούτε εδώ. Βίντεο: Αλέξανδρος Γεωργόπουλος

*12) Η λέξη μουσική δεν αναφέρεται πουθενά στο Κοράνι, ενώ οι λέξεις τραγουδώ και τραγούδι αναφέρεται σε 7 σημεία, πάντα σχετικά με ύμνους και δοξολογία του Θεού. Από την άλλη μεριά δεν προκύπτει τίποτα απαγορευτικό, αλλά λόγω του ότι ο Μωάμεθ είχε απαγορεύσει τα χειροκροτήματα και τους δημόσιους μικτούς χορούς ανδρών-γυναικών, εν τέλει η συντηρητική άποψη για το Ισλάμ κατέληξε να ταυτίσει μουσική και αμαρτία (Μαυρομμάτης, 2004). Για μια πιο λεπτομερειακή έκθεση των διαφορετικών απόψεων για τη σχέση Ισλάμ-μουσικής δες εδώ (Ιανουάριος 2019).

*13) Κατά την τελευταία μέρα της ανοιξιάτικης γιορτής του Νεβρώζ (Απρίλιος 2018), τα έθιμα θέλουν Ιρανούς και Ιρανές να βγαίνουν στα πάρκα για πικ-νικ. Αυτή την ημέρα έτυχε να βρεθώ στο μεγαλύτερο πάρκο της Τεχεράνης και περιδιαβαίνοντας εκεί συνάντησα στην κυριολεξία δεκάδες χιλιάδες άτομα σε παρέες. Σε καμία από αυτές δεν τραγουδούσε κάποιος/α, ούτε αντηχούσε κάποιο μουσικό όργανο! Όλα αυτά μάλιστα σε μια χώρα με τεράστια μουσική παράδοση… Την ίδια μέρα, συνάντησα σε κεντρικό δρόμο της Τεχεράνης μια όμορφη Ιρανή που τραγουδούσε φωναχτά και ίσως εξεζητημένα και προκλητικά, στην αρχή νόμισα ότι κάτι δεν πάει καλά με τη διανοητική κατάστασή της, αλλά μετά κατάλαβα ότι έκανε αντίσταση με τον τρόπο της.

Η δύναμη της μη βίαιης δράσης και η εξάπλωση των τεχνικών της

Μια ένδειξη του αυξανόμενου βεληνεκούς της μη βίαιης άποψης είναι η κατά τα τελευταία χρόνια διαδιδόμενη (υπερβολική) άποψη ότι ο Gene Sharp (και το ινστιτούτο Albert Einstein που απασχολεί μόλις δύο (2!) υπαλλήλους) είναι πίσω από την λιθουανική εξέγερση του 1991 ενάντια στην τότε Σοβιετική Ένωση, το κίνημα των σπουδαστών του 2000 ενάντια στον Μιλόσεβιτς, την «ροζ» επανάσταση που ανέτρεψε τον Γεωργιανό πρόεδρο Eduard Shevardnadze, την «πορτοκαλί» εξέγερση στην Ουκρανία που υποχρέωσε σε επανάληψη των εκλογών μετά από τα νοθευμένα εκλογικά αποτελέσματα, την ανασύνταξη της θιβετιανής αντιπολίτευσης κάτω από την καθοδήγηση του Δαλάϊ Λάμα, τη συγκρότηση της βιρμανέζικης Δημοκρατικής Συμμαχίας, κ.λπ.(*14). Όλα αυτή η φιλολογία-που φτάνει να παρουσιάσει τον Gene Sharp ως συνεργαζόμενο με την CIA και να χρηματοδοτείται από (ποιόν άλλον;) τον George Soros, απηχεί την αυξανόμενη αποδοχή της μη βίαιης εναλλακτικής λύσης που διαδίδεται μέσα από τα εκπαιδευτικά υλικά που εδώ και χρόνια γράφονται και εκδίδονται, γινόμενα κτήμα των εξεγερμένων οπουδήποτε, αφού είναι προσβάσιμα σε όλο τον κόσμο.

*14) Δες λεπτομερώς εδώ, καθώς και τον αντίλογο: ναι, το Ινστιτούτο υποστήριξε ερευνητικά προγράμματα στρατηγικής μη βίαιης δράσης. Οι αποδέκτες της υποστήριξης αυτής ήταν αριστεροί διανοούμενοι και ακτιβιστές, όπως η Παλαιστίνια φεμινίστρια Souad Dajani, ο κοινωνιολόγος του πανεπιστημίου του Rutgers, Kurt Schock, ο Ισραηλινός ακτιβιστής για τη ανθρώπινα δικαιώματα Edy Kaufman, ο καθηγητής του Kent State Peace Studies, Patrick Coy, ο Νιγηριανός ακτιβιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Uche Ewelukwa και ο καθηγητής Paul Routledge που διδάσκει Σπουδές Ειρήνης στο πανεπιστήμιο της Γλασκώβης. Όλοι αυτοί άσκησαν πάντα δριμεία κριτική στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ. Επίσης για δεκαετίες η δουλειά του Gene Sharp επηρέαζε ριζοσπαστικές ομάδες στις ΗΠΑ, όπως το Movement for a New Society, the Clamshell Alliance, the Abalone Alliance, Training for Change και άλλες ακτιβιστικές οργανώσεις που προωθούσαν τη μη βίαιη άμεση δράση ως ένα σημαντικό συστατικό του ακτιβισμού τους.

Εξαιρετικά συγκινητική μαρτυρία για την διάδοση των μη βίαιων μεθόδων δράσης είναι ότι τα βιβλία του διαβάζονταν στην πλατεία Tahrir (Κάϊρο) τα βράδια και κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης, ενώ πολλοί από τους συλληφθέντες κατά την Πράσινη εξέγερση του 2009 κατηγορήθηκαν στις δίκες τους ότι χρησιμοποίησαν περισσότερες από 100 από τις μεθόδους του Sharp, οι οποίες περιγράφονται στα βιβλία του μέσα σε μια λίστα 198 «μη βίαιων όπλων» που ξεκινούν από τη χρήση χρωμάτων και συμβόλων και φτάνουν μέχρι τις ψευδο-κηδείες και τα μποϋκοτάζ. Ήταν υλικό το οποίο προφανώς δεν άργησε να γίνει κτήμα των Ιρανών εξεγερμένων. Επίσης το βιβλίο του «από τη Δικτατορία στη Δημοκρατία», που γράφτηκε για το βιρμανέζικο δημοκρατικό κίνημα του 1993 μετά τη φυλάκιση της Aung San Suu Kyi, περιείχε έναν οδηγό για το «πως ανατρέπουμε μια δικτατορία», με γενικές οδηγίες, η επιρροή του οποίου εξαπλώθηκε σαν άγρια φωτιά, στην Ταϋλάνδη, την Ινδονησία, τη Σερβία, στην ανατολική Ευρώπη, στη Νότιο Αμερική και στη Μέση Ανατολή, μεταφράστηκε σε 31 γλώσσες, διασχίζοντας σύνορα, έθνη και θρησκείες. Στη Ρωσία οι μυστικές υπηρεσίες το κατέσχεσαν αμέσως με την κυκλοφορία του από τα βιβλιοπωλεία, ενώ ταυτόχρονα ο εκδοτικός οίκος που το εξέδωσε έπιασε φωτιά «μυστηριωδώς». Τέλος, ακόμη και το ιρανικό καθεστώς ανησύχησε τόσο που μετέδωσε ένα προπαγανδιστικό φιλμ στην τηλεόραση, όπου ο Gene Sharp παρουσιαζόταν να συνωμοτεί για να ανατρέψει την ιρανική κυβέρνηση μέσα από τον Λευκό Οίκο! (Ruaridh Arrow, 2011).

Πώς γίνεται και μη βίαιες επαναστάσεις οδηγούν σε βίαια καθεστώτα;

Χρωστάμε στους άοπλους Ιρανούς την ελπίδα που μας έδωσαν όταν με μη βίαια εργαλεία όπως οι ειρηνικές διαδηλώσεις και οι απεργίες ανάγκασαν τον Σάχη να φύγει. Στην κυριολεξία έκαναν δώρο στην ανθρωπότητα την πρώτη μη βίαιη επανάσταση των νεότερων χρόνων. Βαδίζοντας στα ίχνη τους και ακολουθώντας το παράδειγμά τους ήρθαν αργότερα οι επίσης μη βίαιες επαναστάσεις που ανέτρεψαν αυταρχικά καθεστώτα από τις Φιλιππίνες έως τη Σερβία και από την Πολωνία έως τη Χιλή. Παρόλα αυτά, υπάρχει ένα ενοχλητικό παράδοξο που πολύ γλαφυρά διατυπώνεται από την Diana Francis (2012):

Η ιστορία της μη βίαιης δύναμης των λαών κατά τις τελευταίες δεκαετίες δείχνει ότι, όσο υπήρχε μια γνήσια πλατιάς βάσης υποστήριξη για δράση, έφτασε να απομακρύνει ένα καταπιεστικό καθεστώς, αλλά στη συνέχεια μην διαθέτοντας ένα κοινό όραμα για το τι θα το αντικαθιστούσε, πρακτικά οδήγησε συχνά σε τυραννία ή αδικία άλλου τύπου.

Όντως, οι τραγικές ιστορίες των μη βίαιων κοινωνικών κινημάτων στο Ιράν και στην Αίγυπτο, δεν είναι χωρίς προηγούμενο. Ακολούθησαν το παράδειγμα του ινδικού κινήματος ανεξαρτησίας που καθοδηγήθηκε από τον Mohandas Gandhi και κατέληξε σε αναγκαστική μετανάστευση, λουτρό αίματος και την τριχοτόμηση της Ινδίας. Στη δεκαετία του 90 το κίνημα των μαύρων Νοτιοαφρικανών ενάντια στο apartheid, οδήγησε σε εκλογική νίκη το Μαντέλα και το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο, αλλά δεν κατάφερε να μειώσει τη φτώχεια ή τη βία (Desai 2002). Τέλος, η μη βίαιη ιρανική επανάσταση του 1979 οδήγησε σε ένα βίαιο καθεστώς και μια βίαιη εξωτερική πολιτική. Γιατί άραγε;

Τι κάνουμε λάθος;

Πώς ακριβώς έγινε ώστε η ατμόσφαιρα άμεσης δημοκρατίας που επικρατούσε στην πλατεία Tahrir όπως περιγράφεται παρακάτω…

«…Από την πρώτη μέρα η πλατεία Tahrir έγινε ένα μίνι-παράδειγμα άμεσης δημοκρατίας. Οι άνθρωποι που βρίσκονταν εκεί ανέλαβαν να φροντίσουν για τροφή, ασφάλεια, απορρίμματα κλπ. Συγκρότησαν μια οντότητα που μπορούσε να στηριχθεί στις δικές της δυνάμεις. Μάλιστα, ανάμεσα σε όλα αυτά, σε κάθε γωνία, οι άνθρωποι συζητούσαν τα αιτήματά τους, για το μέλλον, για την πολιτική και την οικονομία. Ήταν συναρπαστικό. Ήταν ένας καθρέφτης αυτού που θα ήταν η Αίγυπτος αν ήταν δημοκρατική».

(England, 2011)»

…να μην καταφέρει να μετασχηματίσει την κοινωνία ανάλογα, αλλά αντιθέτως οδήγησε πάλι σε ένα καταπιεστικό καθεστώς;

Κατά πάσα πιθανότητα η βία είναι ένα στοιχείο πολύ περισσότερο εμπλεκόμενο με τη ζωή μας από ότι νομίζουμε και η πιθανή εξήγηση του παράδοξου είναι ότι οι μη βίαιοι αντιστεκόμενοι στο Ιράν ή στην Αίγυπτο πχ, εναντιώθηκαν στην άμεση, φυσική και ορατή βία, αφήνοντας έξω από το στόχαστρό τους τις αόρατες μορφές της, όπως πχ τη δομική βία (structural violence) της φτώχειας, της εκμετάλλευσης, τη βία που χρησιμοποιείται για να μην ακούγεται η φωνή των ανθρώπων που θεωρούνται κατώτεροι και δευτερεύοντες (epistemic violence) και την υποδούλωση και απαξίωση των τρόπων με τους οποίους αυτοί αντιλαμβάνονται και γνωρίζουν τον κόσμο και τέλος τη βία της συνηθισμένης, ρουτινιάρικης, καθημερινής ζωής που νομιμοποιεί/κανονικοποιεί προσβολές και εμποδίζει την αυτοπραγμάτωση (Chabot και Sharifi, 2013: 4).

Έχοντας υπόψιν τα προηγούμενα και παρά τη δήλωση του Ιρανού φιλόσοφου Ramin Jehanbegloo ότι το Ιράν βίωσε μια «γκαντική στιγμή» (Gandhian moment) κατά το 2009 (Hashemi και Postel, 2010: 19) φαίνεται ότι μπορεί να είναι υπερβολικό να περιμένουμε ότι η μη βία θα γινόταν για όλους ο πρωταρχικός νόμος της ύπαρξής μας-όπως ήταν για τον Γκάντι. Ότι μέσα σε μερικούς μήνες θα γινόταν απαράβατος, θεμελιώδης και αδιαμφισβήτητος οδηγός της καθημερινότητας για εκατομμύρια Ιρανούς και Ιρανές. Θα ήταν λάθος να υποθέσουμε ότι όλοι/ες ήταν έτοιμοι/ες να συναινέσουν και να προσχωρήσουν στην άποψη του Γκάντι ότι η μη βία σημαίνει και ένα γενικότερο μετασχηματισμό στις στάσεις και συμπεριφορές της κοινωνικής ομάδας που την ασκεί. Φαίνεται σαν να μην έχει αναλυθεί κριτικά το Πράσινο Κίνημα και «πολύ εύκολα» οι υποστηρικτές του να υιοθετούν «γκλαμουράτους» όρους όπως «πολιτιστικό Jiu-Jitsu» ή Πράσινο Τσουνάμι ή ακόμη και να το συγκρίνουν με το αμερικανικό κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα που αναπτύχθηκε στον αμερικανικό Νότο κατά τα χρόνια του 60.

Όπως ακριβώς σύμφωνα με τον Γκάντι η βρετανικη αυτοκρατορία δεν χρησιμοποίησε μόνο ορατή στρατιωτική βία, αλλά και την λιγότερο ορατή πολιτική, οικονομική, πολιτιστική και πνευματική βία για να κυριαρχήσει, έτσι και οι μη βίαιες επαναστάσεις του σήμερα οφείλουν να θυμούνται ότι δεν φτάνει απλώς να ξεσηκωθούν οι λαοί, αλλά το είδος των διεκδικήσεών τους πρέπει να δεσμεύει το μέλλον. Όπως δεν φτάνει απλά να φύγουν οι Βρετανοί από την Ινδία, αλλά χρειάζεται και οι Ινδοί να αποκολληθούν και από τον τρόπο του σκέπτεσθαι, τις αξίες και συμπεριφορές (mindset) που συνοδεύουν το μοντέρνο κράτος. Ο Γκάντι έλεγε «θέλετε την αγγλική διοίκηση χωρίς Άγγλους. Θέλετε τη φύση του τίγρη, αλλά όχι τον ίδιο τον τίγρη» (Parel, 1997: 28, αναφέρεται από Chabot και Sharifi, 2013:8).

Εργαλειακή μη βία ή μη βία με εγγενή αξία;

Έτσι η πολιτική ηθική του Γκάντι που βασίζεται σε αξίες όπου η μη βία έχει εγγενή αξία, αντιπαρατίθεται στην εργαλειακή πρόσληψη της μη βίας από τον Sharp που την θεωρεί ως πρόσφορο εργαλείο/μέθοδο/τεχνική διαμαρτυρίας, μη συνεργασίας και παρέμβασης όπου οι πολίτες συγκρούονται κάνοντας -ή μη κάνοντας – συγκεκριμένα πράγματα χωρίς να χρησιμοποιούν φυσική βία (Sharp, 1973:64). Αυτή η «πραγματιστική» προσέγγιση στη μη βία (την επιλέγω δηλαδή επειδή είναι η αποτελεσματικότερη οδός προς τη νίκη), ίσως καταλήγει όμως να διαχωρίσει μέσα και σκοπούς. Προσλαμβάνει τη μη βία ως μια εργαλειακή στρατηγική για να επιβληθεί στις καταπιεστικές αρχές και όχι ως μια ολιστική πολιτική ηθική για να γεφυρώσει διαφορές και να μετασχηματίσει τις κοινωνικές σχέσεις. Θεωρεί την κοινωνία των πολιτών ως την ατμομηχανή της κοντοπρόθεσμης αλλαγής, αλλά δεν μιλά για μακροπρόθεσμη πάλη προς την κατεύθυνση του δομικού μετασχηματισμού της καπιταλιστικής οικονομίας ή πολύ περισσότερο- για τα γκαντικής έμπνευσης πειράματα συμβίωσης σύμφωνα με τις αρχές της μη βίας σε τοπικές κοινότητες (Burrowes 1996:99). Βοήθησε τους/τις μη βίαιους σε κάποιες χώρες να ανατρέψουν αυταρχικά καθεστώτα (Φιλιππίνες, Σερβία, Ν. Αφρική κλπ)-καμιά φορά και σε σύντομο χρονικό διάστημα-αλλά δεν βοήθησε τους/τις καταπιεσμένους/ες να εφαρμόσουν εναλλακτικές λύσεις ως προς την κυρίαρχη σημερινή αυτοκρατορία του νεοφιλελευθερισμού και της καπιταλιστικής δημοκρατίας και να μειώσουν τη βία που τα συνοδεύει.

Αντίθετα, υπήρχαν δηλώσεις όπως…

Το Πράσινο Κίνημα θέλει να ισχυροποιήσει την εθνική οικονομία στη διεθνή αρένα και να προωθήσει επενδύσεις στο Ιράν με σκοπό την αύξηση της αγοραστικής δύναμης του ιρανικού λαού

Ή

[θέλουμε] ένα Ιράν όπου ο λαός να έχει τις ίδιες ελευθερίες που απολαμβάνει ένα άτομο στην Αμερική. Βλέπω ένα Ιράν όπου ένα άτομο μπορεί να σηκωθεί και να πει αυτό που πιστεύει

(Hashemi και Postel, 2010:344).

…που θεοποιούσαν το αμερικανικό καθεστώς, ως την επιτομή της δημοκρατίας και της ελευθερίας (*15). Σαν από ειρωνεία, η «δημοκρατία» των ΗΠΑ ήταν που επέβαλλε αυστηρές κυρώσεις ενάντια στο Ιράν, υπονομεύοντας το εθνικό νόμισμα έτσι ώστε να αυξηθεί η πίεση ενάντια στο καθεστώς Ahmadinejad. Το αποτέλεσμα πάνω στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων ήταν καταστροφικό: όσο περισσότερο τιμωρητικές ήταν οι κυρώσεις για να κάμψουν την αδιαλλαξία του Ιράν, τόσο περισσότερο ο απλός κόσμος πλήρωνε το τίμημα (Greenwald 2012). Το κόστος ζωής, η ανεργία και η φτώχεια αυξήθηκαν κατακόρυφα με αποτέλεσμα ταραχές με αιτία την έλλειψη τροφής και την αστυνομική βία ενάντια στους διαδηλωτές. Οι ίδιες αυτές νεοφιλελεύθερες χώρες τις οποίες οι μη βίαιοι/ες αγωνιστές/στριες επικαλούνταν στα οράματά τους της προόδου, ήταν αυτές που ανέχονταν ή υποστήριξαν τις πολιτικές που προξένησαν έντονο πόνο στον ιρανικό πληθυσμό.

*15) Δες επίσης και εδώ άρθρο του ECONOMIST για το ίδιο θέμα. Οι κυρώσεις σταμάτησαν το 2015 με τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, αλλά ξαναρχίζουν (Νοέμβριος 2018) αφού ο Trump αποσύρθηκε από τη συμφωνία αυτή.

Έτσι, οι συντελεστές του Πράσινου Κινήματος δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν ότι εστιάζοντας στην μαζικές κινητοποιήσεις και την πολιτική ανυπακοή και μην επιχειρώντας καθόλου καθημερινή εποικοδομητικη δουλειά στις τοπικές τους κοινότητες προς τον κοινωνικό μετασχηματισμό, αυτή τους η προσπάθεια θα ήταν καταδικασμένη να μείνει σποραδική και χρονικά περιορισμένη.(Το ίδιο ισχύει και για την αιγυπτιακή εξέγερση του 2011).

Επίλογος

Είναι φανερό ότι όλα τα προηγούμενα κινήματα δεν μπόρεσαν να δουν άλλο δρόμο από αυτόν της ένταξης στην παγκόσμια αγορά της αυτοκρατορίας του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, παραγκωνίζοντας τη δυνατότητα αυτοδιάθεσης/αυτοκυβέρνησης και της αξιοπρέπειας των καταπιεσμένων. Με τον τρόπο αυτό ανέτρεψαν την «τίγρη» (το αυταρχικό καθεστώς) αλλά χωρίς να προνοήσουν ώστε να μην φορτωθούν τη φύση της τίγρης, που ξαναγύρισε «στολίζοντας» τα νέα καθεστώτα με τα απεχθή χαρακτηριστικά της. Αντίθετα, άλλες προσπάθειες κοινωνικών κινημάτων θέτουν ως προτεραιότητα την κατάκτηση νέων μορφών πολιτικής και τρόπων ζωής (Ζαπατίστας) προσπαθώντας «να αλλάξουν τον κόσμο χωρίς να πάρουν την εξουσία», μέσα από πειράματα αυτοοργάνωσης των πολιτών που οδηγεί στην επαναστατικοποίηση της καθημερινής ζωής (Αργεντινή μετά το 2001) ή προσπάθειες για κοινοτικό φεντεραλισμό (ορεινό Κουρδιστάν κατά τα τελευταία χρόνια)


Πηγές:

Zunes, S. (2009) The Iranian Revolution, International Center on Non Violent Conflict, (Μάιος, 2018)

Arjomand, Said Amir (2010) The Iranian Revolution in the New Era, Current Trends in Islamist Ideology, 10, σελ. 5-20.

Chabot, S., Sharifi, M. (2013) The Violence of Nonviolence: Problematizing Nonviolent Resistance in Iran and Egypt, (Ιούνιος, 2018).

Desai, Α. (2002) We Are the Poors: Community Struggles in Post-Apartheid South Africa. New York: Monthly Review Press.

England, Phil. (2011) “Fear No More: Power of the People.” New Internationalist. (Μάϊος, 2018).

Hajnasiri, H., Gheshlagh, R.G., Sayehmiri, K., Moafi, F., Farajzadehm, M. (2016) Domestic Violence Among Iranian Women: A Systematic Review and Meta-Analysis, Iranian Red Crescent Medical Journal.

Hashemi, Ν., Postel, D. (eds., 2010) The People Reloaded: The Green Movement and the Struggle for Iran’s Future, Brooklyn, Melville House, New York.

Holmes, R., L., Gan, B., L. (2005) Non-violence in Theory and Practice, Waveland Press, Illinois, USA.

Μαυρομμάτης, Γ. (2004) Ισλάμ, μουσική και ίαση, ένθετο Καθημερινής «Επτά Ημέρες», 1 Φεβρουαρίου, σελ. 12-13.

Report of the Alternative Defense Commission (1983) Defence without the Bomb, Taylor and Francis, London and New York.

Ritter, D. P. (….) Why The Iranian Revolution Was Nonviolent, (Αύγουστος, 2018).

Roshandel, J. (2002), βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου «ALIKHANI, Η. (2000) Sanctioning Iran: Anatomy of a Failed Policy, London and New York: I. B. Tauris», International Journal of Middle East Studies, 34, σελ. 129–185.

Sharp, G. (1973) The Politics of Nonviolent Action, Porter Sargent, Boston.

Tahmasebi-Birgani, V. (2010) Green women of Iran: the role of the women’s movement during and after Iran’s presidential election of 2009, (Μάϊος, 2018).

Zunes, S. (2009) The Iranian Revolution, International Center on Non Violent Conflict, (Μάϊος, 2018).