Έχοντας βασιστεί αρχικά στον άνθρακα και στη συνέχεια στο πετρέλαιο, η ευρωπαϊκή κοινωνία, καθώς μεταβαίνει στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, θα περιοριστεί στο μέλλον από τη διαθεσιμότητα σπάνιων μετάλλων. Ο κεντρικός ρόλος των σπάνιων μετάλλων στην πράσινη και την ψηφιακή τεχνολογία έχει σημαντικές συνέπειες όχι μόνο για την περιβαλλοντική μετάβαση αλλά και για τη γεωπολιτική και τις βιομηχανικές πολιτικές στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο.

Του Guillaume Pitron*

Είναι ο επόμενος «μαύρος χρυσός». Χωρίς αυτά, όλα τα είδη πράσινης τεχνολογίας, από τις ανεμογεννήτριες μέχρι τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα και τα φωτοβολταϊκά δεν θα λειτουργούσαν. Τα σπάνια μέταλλα αποτελούν μια οικογένεια τριάντα περίπου πρώτων υλών, συχνά με εξωτικά ονόματα, όπως βολφράμιο, κοβάλτιο, ταντάλιο, ίνδιο και γάλλιο. Περιλαμβάνουν μια τάξη 15 μεταλλικών στοιχείων γνωστών ως στοιχεία σπάνιων γαιών, όπως το σαμάριο, το ευρώπιο και το νεοδύμιο. Τα σπάνια μέταλλα είναι πολύ λιγότερο άφθονα στο γήινο φλοιό απ’ ο,τι άλλα υλικά όπως ο σίδηρος, ο χαλκός ή ο ψευδάργυρος. Πράγματι, υπάρχει κατά μέσο όρο 1200 φορές λιγότερο νεοδύμιο και μέχρι 2650 φορές λιγότερο γάλλιο από το σίδηρο στη Γη. Ωστόσο, οι ιδιότητες αυτών των μετάλλων τα καθιστούν, όπως και ο άνθρακας του 19ου αιώνα και το πετρέλαιο στον 20ο, απαραίτητους πόρους για την ενεργειακή μετάβαση. Τόσο έντονη είναι η ανάγκη μας για σπάνια μέταλλα, ώστε από σήμερα έως το 2030 η ζήτηση για το γερμάνιο αναμένεται να διπλασιαστεί, για το παλλάδιο να τετραπλασιαστεί ενώ για το κοβάλτιο θα αυξηθεί 24 φορές.

Έχοντας κάνει ρεπορτάζ για τα σπάνια μέταλλα για έξι χρόνια σε δώδεκα χώρες, μου έχει καταστεί προφανές ότι ή όποια απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια νέα εξίσου προβληματική εξάρτηση. Είναι καιρός να αντιμετωπιστεί αυτή η ανησυχητική πραγματικότητα. Οι προκλήσεις που τίθενται από την ενεργειακή μετάβαση είναι εξίσου τεράστιες με εκείνες που υποτίθεται ότι πρέπει να ξεπεραστούν.

Η βρώμικη δουλειά της εξόρυξης

Η εξαγωγή και ο εξευγενισμός των σπάνιων μετάλλων προκαλεί εκτεταμένη περιβαλλοντική ζημιά. Για να χρησιμοποιηθούν αυτά τα μέταλλα σε πράσινες και ψηφιακές τεχνολογίες, πρέπει να εξορυχτούν κολοσσιαίες ποσότητες πετρωμάτων χρησιμοποιώντας τεράστιες ποσότητες οξέων. Ο καθαρισμός ενός τόνου στοιχείων σπάνιων γαιών απαιτεί 200 τόνους νερού. Κατά τη διαδικασία αυτή, το νερό αυτό επιβαρύνεται με βαρέα μέταλλα και καταλήγει ανεπεξέργαστο σε ποτάμια, εδάφη και υδροφορείς.

Η εξόρυξη σπάνιων μετάλλων έχει γίνει μια από τις πιο ρυπογόνες βιομηχανίες της Κίνας, μια παγκόσμια ηγέτης στην παραγωγή τους. Τα περίπου 10.000 ορυχεία της Κίνας, διασκορπισμένα σε όλη τη χώρα, έχουν συμβάλει στο να καταστραφεί το περιβάλλον της. Τα περιστατικά ρύπανσης είναι πολυάριθμα και σοβαρά. Το 2006, 60 εταιρείες παραγωγής ινδίου, ενός μετάλλου που χρησιμοποιείται στην κατασκευή φωτοβολταϊκών, έριξαν τόνους χημικών ουσιών στον ποταμό Xiang, ρυπαίνοντας την παροχή πόσιμου νερού στους ντόπιους. Στην Αυτόνομη Περιοχή της Εσωτερικής Μογγολίας, όπου και εξάγονται τα περισσότερα από τα στοιχεία των σπάνιων γαιών που απαιτούνται για τις νέες τεχνολογίες, οι περιοχές εξόρυξης έχουν γίνει κόλαση. Κοντά στην πόλη του Baotou βρίσκεται το φράγμα Weikuang, μια τεχνητή λίμνη 85 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων γεμάτη με τοξικά απόβλητα από τα γύρω διυλιστήρια. Στο Dalahai, ένα μικρό χωριό στις όχθες της λίμνης, ο 54χρονος Li Xinxia καταγράφει με ακρίβεια τις επιπτώσεις στους ντόπιους: «Πολλοί από εμάς είμαστε άρρωστοι. Καρκίνος, εγκεφαλικά επεισόδια, υπέρταση … Έχουμε κάνει τεστ και το χωριό μας έχει γίνει γνωστό ως το «χωριό του καρκίνου». Γνωρίζουμε ότι και ο αέρας που αναπνέουμε είναι τοξικός και ότι δεν έχουμε πολύ χρόνο ζωής».

Το Καζακστάν υποφέρει επίσης από τη ρύπανση που προκαλείται από την εξόρυξη σπανίων μετάλλων. Το 14% του χρωμίου που καταναλώνεται παγκοσμίως παράγεται στη χώρα αυτή. Η εξόρυξη αυτού του μετάλλου, που εκτιμάται πολύ από την αεροναυπηγική βιομηχανία, είναι υπεύθυνη για τη μόλυνση του Syr-Daria, του μακρύτερου ποταμού στην κεντρική Ασία και έχει καταστήσει το νερό του άχρηστο, ακόμη και για άρδευση. Η ίδια ιστορία και στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η οποία είναι ο προμηθευτής του 60% του κοβαλτίου παγκοσμίως. Απαραίτητη για την κατασκευή μπαταριών λιθίου σε ηλεκτρικά αυτοκίνητα, η εξόρυξη κοβαλτίου γίνεται στις πιο πρωτόγονες συνθήκες. Σύμφωνα με μελέτες που πραγματοποίησαν Κονγκολέζοι γιατροί, οι συγκεντρώσεις κοβαλτίου στα ούρα των ανθρώπων που ζουν κοντά στα ορυχεία Lubumbashi στην επαρχία Katanga είναι έως και 43 φορές υψηλότερη από τις τιμές ελέγχου.

Η εξόρυξη αυτών των ορυκτών από το έδαφος είναι μια εγγενώς βρώμικη διαδικασία. Όμως, μέχρι σήμερα στις περισσότερες χώρες παραγωγής, η εξόρυξη γίνεται με τόσο ανήθικο τρόπο ώστε δυσφημεί τους ενάρετους στόχους της ενεργειακής και της ψηφιακής μετάβασης. Ωστόσο, οι υποστηρικτές της ενεργειακής μετάβασης παραμένουν βέβαιοι ότι η αποδοτικότητα των πράσινων τεχνολογιών θα βελτιωθεί σημαντικά όταν συνδυαστεί με τις ψηφιακές τεχνολογίες.

Πράσινη τεχνολογία: μια πανάκεια;

Ο Αμερικανός δοκιμιογράφος Jeremy Rifkin το πάει ακόμα πιο πέρα. Σύμφωνα με τον Rifkin, ο συνδυασμός των πράσινων τεχνολογιών με τις νέες τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών επιτρέπει ήδη σε καθέναν από εμάς να παράγει και να μοιράζεται το δικό του πράσινο ηλεκτρισμό, φθηνά και σε αφθονία. [1] Με άλλα λόγια, τα smartphones, τα iPad και οι υπολογιστές αποτελούν βασικούς μοχλούς ενός οικονομικού μοντέλου πιο φιλικού προς το περιβάλλον. Ο Rifkin αναμένει ότι, με τη δημιουργία ενός νέου «συνεργατικού κοινού» που θα επικοινωνεί μέσω του Διαδικτύου, τα ψηφιακά εργαλεία θα σημάνουν το τέλος της εποχής της ιδιοκτησίας και θα μας εισάγουν στη νέα εποχή της προσβασιμότητας [2]. Τίποτα δεν θα χρειάζεται να ανήκει, διότι έναντι κάποιας online πληρωμής, θα μπορούμε να μοιραζόμαστε οποιοδήποτε προϊόν.

Για τον Rifkin, είμαστε ήδη μάρτυρες μιας τέτοιας πολιτιστικής επανάστασης στο ταξίδι με το αυτοκίνητο, όπως φαίνεται από την εμφάνιση των Blablacar, Drivy και Zipcar με όλες τις πιθανές συνέπειες για την αυτοκινητοβιομηχανία. Ισχυρίζεται ότι το 80% των χρηστών που μοιράζονται τις διαδρομές, ήδη πουλάνε τα αυτοκίνητά τους. Φανταστείτε λοιπόν την απότομη πτώση του αριθμού των οχημάτων που αναμένεται σε αυτή τη νέα εποχή προσβασιμότητας και ως εκ τούτου την εξοικονόμηση των πρώτων υλών και των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Οι προφητείες του Rifkin είναι τόσο επιτακτικές ώστε να έχει κερδίσει την προσοχή πολλών αρχηγών κρατών και να είναι σύμβουλος στη γαλλική Περιφέρεια του Hauts-de-France για τα νέα ενεργειακά μοντέλα.

Οι τεχνολογίες της πληροφορίας και της επικοινωνίας καταναλώνουν το ένα δέκατο της παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας

Όμως, η ψηφιακή τεχνολογία που υποστηρίζει αυτές τις προβλέψεις απαιτεί σημαντικές ποσότητες μετάλλων. Κάθε χρόνο η βιομηχανία ηλεκτρονικών ειδών καταναλώνει 320 τόνους χρυσού και 7500 τόνους αργύρου. Αποτελεί 22% της παγκόσμιας κατανάλωσης υδραργύρου (περίπου 514 τόννοι) και έως το 2,5% της κατανάλωσης μολύβδου. Μόνο η παραγωγή υπολογιστών και κινητών τηλεφώνων ξεπερνά το 19% της παγκόσμιας παραγωγής σπάνιων μετάλλων όπως το παλλάδιο και το 23% του κοβαλτίου. Για να μην αναφέρουμε τα 40 άλλα μέταλλα που περιέχονται σε ένα μέσο κινητό τηλέφωνο. Πέρα από τα υλικά, μια πρόσφατη αμερικανική μελέτη εκτιμά ότι οι τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών καταναλώνουν το ένα δέκατο της παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας και παράγουν αέρια θερμοκηπίου ίσα με τα μισά από αυτά που εκπέμπονται από την πολιτική αεροπορία παγκοσμίως. Σύμφωνα με μια έκθεση της Greenpeace: «Αν το cloud ήταν χώρα, θα είχε την πέμπτη μεγαλύτερη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας στον κόσμο.» Ενώ η πορεία προς μια νέα ψηφιακή εποχή είναι δήθεν ανέφελη, στην πραγματικότητα βασίζεται σε μια όλο και μεγαλύτερη φυσική επίδραση στον πλανήτη.

Το κοινό της δύσης αγνοεί εν πολλοίς την αόρατη ρύπανση από τις πράσινες και τις ψηφιακές τεχνολογίες. Φυσικά υπάρχει λόγος για αυτό: από τη δεκαετία του ’80, οι κυβερνήσεις τους έβαλαν τέλος στις περισσότερες εξορυκτικές δραστηριότητες. Επειδή τα σπάνια μέταλλα δεν είναι στην πραγματικότητα και τόσο σπάνια. Έχουν βρεθεί αποθέματα σε όλο τον πλανήτη. Μέχρι τη δεκαετία του 1980, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ο μεγαλύτερος παραγωγός σπανίων γαιών, που εξήχθησαν από το ορυχείο Mountain Pass στην Καλιφόρνια. Αλλά η περιβαλλοντική ζημιά υποχρέωσε τον όμιλο Molycorp που εκμεταλλευόταν το ορυχείο να σταματήσει όλες τις εργασίες το 2002. Ακόμα και ο γαλλικός χημικός γίγαντας Rhône-Poulenc (τώρα Solvay) τη δεκαετία του 1990 μετέφερε τη ραδιενέργεια που παραγόταν κατά τον εξευγενισμό σπάνιων στοιχείων στην Κίνα. «Υπήρχαν σκατά που δεν θέλαμε», παραδέχεται κυνικά ένας πρώην ανώτερος υπάλληλος της εταιρείας.

Το φαινόμενο μπούμερανγκ της βρώμικης εξόρυξης

Οι δυτικές βιομηχανίες σκοπίμως μετέφεραν στο εξωτερικό την παραγωγή σπάνιων μετάλλων και όλη τη σχετική ρύπανση, αλλά μόνο για να φέρουν αυτά τα μέταλλα πίσω, απαλλαγμένα από όλες τις ακαθαρσίες, ώστε να ενσωματωθούν σε άυλες «πράσινες» τεχνολογίες. Αυτός ο καταμερισμός εργασίας, μεταξύ εκείνων που θυσιάζουν την υγεία και το περιβάλλον τους για την προμήθεια εξαρτημάτων και εκείνων που απολαμβάνουν τα οφέλη της πράσινης και της ψηφιακής «καθαρής τεχνολογίας», θυμίζει το επιστημονικό μυθιστόρημα του Herbert George Wells, «η μηχανή του χρόνου» που δημοσιεύθηκε το 1895. Ο Wells απεικονίζει έναν κόσμο όπου η εργασία και η φτώχεια έχουν εξαφανιστεί από την επιφάνεια της Γης, αλλά κάτω από την κρούστα βρίσκεται ένα ζοφερός υπόγειος κόσμος σκλάβων που μοχθεί μέσα στο σκοτάδι και τη δυσωδία.

Με το να έχει εγκαταλειφθεί στη Δύση η παραγωγή σπανίων μετάλλων, μια χούφτα χωρών έχουν υποστεί ένα στραγγαλισμό σε στρατηγικούς πόρους. Πρώτη από όλες η Κίνα, η οποία απολαμβάνει ένα εικονικό μονοπώλιο σε μια πληθώρα μεταλλικών στοιχείων που είναι κρίσιμα για τη μετάβαση στην ενέργεια. Η Κίνα προμηθεύει 82% του βισμούθιου παγκοσμίως, 87% του αντιμόνιου, 87% του μαγνησίου και μέχρι 95% μερικών άλλων σπανίων γαιών. Έχοντας πλήρη επίγνωση του ισχυρού μοχλού που διαθέτει, το Πεκίνο άρχισε να περιορίζει τις εξαγωγές σπάνιων μετάλλων στη στροφή της χιλιετίας. Οι εξαγωγές μειώθηκαν από 65.000 τόνους το 2005 σε 32.500 σήμερα. Η στρατηγική αυτή κορυφώθηκε το 2010 με εμπάργκο στις εξαγωγές στοιχείων σπανίων γαιών προς την Ιαπωνία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Σήμερα η συμφωνία που επιβάλλει το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα συνεχίζεται με τον εκβιασμό. Οι ξένες επιχειρήσεις υψηλής τεχνολογίας μπορούν να απολαμβάνουν απεριόριστη πρόσβαση στις πρώτες ύλες, εφόσον μεταφέρουν τις εγκαταστάσεις παραγωγής τους – και τη σχετική τεχνολογία – στην Κίνα. Εγκλωβισμένες ή δελεασμένες, σημαντικός αριθμός επιχειρήσεων έχουν μεταφέρει την παραγωγή στο Μεσαίο Βασίλειο, υποθάλπτοντας έτσι την κινεζική πολιτική συγκέντρωσης ολοένα και μεγαλύτερου κομματιού της αλυσίδας εξόρυξης. Πουθενά αλλού αυτό δεν είναι πιο εμφανές από την πόλη του Baotou στην Εσωτερική Μογγολία. Κοντά στα ορυχεία, η «πρωτεύουσα των σπάνιων γαιών» έχει μεταμορφωθεί σε έναν κόμβο για τεχνολογίες που χρησιμοποιούν πρώτες ύλες. Η πόλη έχει προσελκύσει περισσότερες από τρεις χιλιάδες επιχειρήσεις -πενήντα από τις οποίες υποστηρίζονται από ξένα κεφάλαια- και παράγει ετήσια έσοδα 4,5 δισεκατομμυρίων ευρώ.

Η Κίνα είναι ο νούμερο ένα παραγωγός φωτοβολταϊκών συστημάτων, ο μεγαλύτερος επενδυτής στην αιολική ενέργεια, και η μεγαλύτερη αγορά αυτοκινήτων με καύσιμα από ανανεώσιμες πηγές

«Δεν είμαστε πλέον ικανοποιημένοι απλώς με το να προμηθεύουμε πρώτες ύλες, αλλά θέλουμε να παράγουμε και πιο εξελιγμένα προϊόντα«, επιβεβαιώνει ο Sun Yong Ge, κυβερνητικός αξιωματούχος της Ζώνης Βιομηχανικής Ανάπτυξης Υψηλής Τεχνολογίας των Σπάνιων Γαιών Baotou. Τα αποτελέσματα είναι εκπληκτικά. Το 2018, η Κίνα είναι ο νούμερο ένα παραγωγός φωτοβολταϊκών συστημάτων, ο μεγαλύτερος επενδυτής στην αιολική ενέργεια και η μεγαλύτερη αγορά αυτοκινήτων που καίνε καύσιμα από ανανεώσιμες πηγές. Μία από τις πιο μολυσμένες χώρες στον πλανήτη είναι τώρα ένας γίγαντας της πράσινης βιομηχανίας. Και η Κίνα προτίθεται στην πορεία να εδραιώσει τη δεσπόζουσα θέση της στην πράσινη τεχνολογία, απορροφώντας πράσινες θέσεις εργασίας από την Ευρώπη, την Ιαπωνία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η αμερικανική κυβέρνηση έχει συνειδητοποιήσει ότι η αμυντική της βιομηχανία εξαρτάται επίσης από το Πεκίνο. Τα σπάνια μέταλλα είναι απαραίτητα για στρατιωτικό εξοπλισμό όπως το μαχητικό αεροσκάφος Lockheed Martin F-35 ή τις έξυπνες βόμβες JDAM της Boeing. Οι προκλήσεις της ενεργειακής μετάβασης είναι επομένως και γεωπολιτικές. Το 2012, η κυβέρνηση των ΗΠΑ αναγκάστηκε να επιτρέψει την εισαγωγή από την Κίνα μαγνητών με στοιχεία σπανίων γαιών, που απαιτούνται για το ραντάρ, το σύστημα προσγείωσης και τα συστήματα πληροφορικής που χρησιμοποιούνται στα F-35. Το μέτρο αυτό ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστο, δεδομένου ότι ένας νόμος του 1973 απαγορεύει την αγορά συγκεκριμένων οπλικών εξαρτημάτων από ξένους προμηθευτές. Αλλά η διοίκηση έχει αρχίσει να αντιδρά. Τον Δεκέμβριο του 2017, για λόγους εθνικής ασφάλειας, ο Λευκός Οίκος διέταξε να ξαναρχίσει η εγχώρια παραγωγή ορισμένων μετάλλων που θεωρήθηκε «κρίσιμη» από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Όπως πρότεινε ο Γερουσιαστής John McCain, τον Αύγουστο του 2018 ο Πρόεδρος Donald Trump υπέγραψε νόμο που απαγορεύει την εισαγωγή κινεζικών μαγνητών που περιέχουν στοιχεία σπανίων γαιών.

Έχοντας διασφαλίσει ότι η εγχώρια ζήτηση θα είναι εγγυημένη, τα μέτρα αυτά θα ενισχύσουν την εξορυκτική δραστηριότητα. Δεδομένου ότι η παγκόσμια κατανάλωση σπάνιων μετάλλων αυξάνεται με ρυθμό 3% έως 5% ετησίως, αυτό φαίνεται αναπόφευκτο. Σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2015 από τον Οργανισμό Έρευνας για την Ενέργεια της Γαλλίας, μέχρι το 2050 θα χρειαστεί να εξορύξουμε περισσότερα σπάνια μέταλλα απ’ ο,τι στην υπόλοιπη ανθρώπινη ιστορία. Προς το παρόν, οι προμήθειες θα πρέπει να αυξηθούν από μέρη όπως η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, πλούσια σε κοβάλτιο, η Αργεντινή με τα μεγάλα αποθέματα λιθίου, καθώς και η Νότια Αφρική και η Ρωσία, με τα άφθονα αποθέματα πλατινοειδών. Εξάλλου, καινούργια σύνορα εξόρυξης ανοίγουν. Το δυναμικό του πυθμένα του Ειρηνικού ωκεανού, με τα αμέτρητα πολυμεταλλικά οζίδια, πυροδότησε κυριολεκτικά μια κούρσα προς τον βυθό.

Η ανάγκη για μια ρεαλιστική απάντηση από τους Ευρωπαίους Πράσινους

Υπάρχει ανακίνηση της πολιτικής δράσης για να σταματήσει αυτή η επιθετική ορμή επέκτασης των εξορύξεων στο όνομα της καθαρής ενέργειας. Στην Ευρώπη, τα πράσινα κόμματα πιέζουν για οικολογικό σχεδιασμό, για τον τερματισμό της προγραμματισμένης απαξίωσης των προϊόντων, για την ανάπτυξη εναλλακτικών λύσεων και για την ανακύκλωση των σπάνιων μετάλλων. Σήμερα, το ποσοστό επαναχρησιμοποίησης σπάνιων μετάλλων όπως το ίνδιο, το γερμάνιο, το ταντάλιο, το γάλλιο και ορισμένα άλλα στοιχεία σπάνιων γαιών δεν υπερβαίνει το 3%.

Ωστόσο, τα πράσινα ευρωπαϊκά κόμματα θα βρεθούν αντιμέτωπα με όλο το εύρος των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της μετάβασης προς έναν πιο πράσινο κόσμο. Ενώ είναι κατανοητό για τον Γάλλο πράσινο ευρωβουλευτή Yannick Jadot, που δήλωσε πρόσφατα ότι «είναι καλύτερο να εξαρτάσαι από τον ήλιο και τον άνεμο […] από το να εξαρτάται από το ρωσικό φυσικό αέριο και το πετρέλαιο της Σαουδικής Αραβίας», αυτή η προσέγγιση της ενεργειακής μετάβασης παραβλέπει πώς πρόκειται πρωτίστως για μια «μεταλλική» μετάβαση. Όσο περισσότερο κοιτάζουμε προς τον ουρανό για ενεργειακές λύσεις, τόσο πιο βαθιά θα χρειαστεί να σκάψουμε.

Όσο περισσότερο κοιτάζουμε προς τον ουρανό για ενεργειακές λύσεις, τόσο πιο βαθιά θα χρειαστεί να σκάψουμε

Μια ολοκληρωμένη πολιτική προσέγγιση για την ενεργειακή μετάβαση απαιτεί κάθε ευρωπαίος πολίτης να γνωρίζει τη σχέση μεταξύ των καταναλωτικών αγαθών και των φυσικών πόρων. Η παγκοσμιοποίηση και η αυξανόμενη πολυπλοκότητα των τεχνολογιών και της υποδομής εφοδιασμού έχουν αυξήσει την άγνοια για όσα κρύβονται πίσω από τα βασικά περιβαλλοντικά προβλήματα. Η παροχή περισσότερων πληροφοριών στους καταναλωτές, όπως οι αξιολογήσεις κύκλου ζωής για τα smartphones και τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, μπορεί να βοηθήσει στην καταπολέμηση αυτής της άγνοιας. Η επισήμανση προϊόντων με πληροφορίες σχετικά με το «αποτύπωμα υλικού», τους πόρους που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή, θα πρέπει να είναι υποχρεωτική. Πώς θα αναλάβουμε δράση εάν δεν γνωρίζουμε ότι ένα τηλέφωνο 120 γραμμαρίων απαιτεί την επεξεργασία 70 κιλών πρώτων υλών, 600 φορές το βάρος του τελικού προϊόντος;

Ομοίως, τα ευρωπαϊκά κόμματα πράσινα θα πρέπει να πάρουν θέση πάνω στο ακανθώδες ζήτημα της επανέναρξης των στρατηγικών ορυχείων σπάνιων μετάλλων στην Ευρώπη. Με τον επαναπατρισμό ολόκληρης της διαδικασίας παραγωγής ενέργειας, η Ευρώπη θα μπορούσε να παρακολουθεί αποτελεσματικότερα την προέλευση των πόρων, να λαμβάνει θετικά μέτρα για τις συνθήκες εξόρυξης και να βελτιώνει το αποτύπωμα άνθρακα της πράσινης τεχνολογίας. Μια πολιτική για την επανεκκίνηση της εξόρυξης πρώτων υλών, την οποία θα υποστήριζαν τα ευρωπαϊκά πράσινα κόμματα, θα ήταν αλτρουιστική και θαρραλέα, καθώς θα μοίραζε το φορτίο εξόρυξης της ενέργειας με τις φτωχότερες χώρες. Θα παρείχε επίσης στις ευρωπαϊκές εταιρείες πράσινης τεχνολογίας τη σταθερή παροχή πρώτων υλών που είναι απαραίτητες για την προώθηση των επενδύσεων στην καινοτόμο τεχνολογία. Διπλωματικά, θα ενίσχυε την αξιοπιστία των κρατών μελών της ΕΕ στις διαπραγματεύσεις για την αλλαγή του κλίματος στα μάτια των χωρών στις οποίες έχουμε εξάγει τη ρύπανσή μας και τώρα κάνουμε διαλέξεις για το περιβάλλον.

Εν ολίγοις, η πολιτική προσέγγιση της ενεργειακής μετάβασης πρέπει να επανεξετάζεται συστηματικά και να επαναπροσδιορίζεται ώστε να λαμβάνει υπόψη την εξάρτησή της από τους σπάνιους πόρους. Η αυξανόμενη σημασία των ορυκτών πόρων στην ενεργειακή μας πολιτική, η νέα διπλωματία εξόρυξης των παραγωγών κρατών και η άνοδος της Κίνας παρέχουν στα ευρωπαϊκά πράσινα κόμματα την ευκαιρία να επινοήσουν μια νέα στρατηγική, αλτρουιστική και ρεαλιστική προσέγγιση.

Σημειώσεις:

[1] Jeremy Rifkin, The Third Industrial Revolution: How Lateral Power Is Transforming Energy, the Economy, and the World, Palgrave Macmillan, 2011. En français: La Troisième Révolution industrielle, Les Liens qui Libèrent, 2012.

[2] Jeremy Rifkin, The Zero Marginal Cost Society: The Internet of Things, the Collaborative Commons, and the Eclipse of Capitalism, Palgrave Macmillan, 2014. En français : La Nouvelle Société du coût marginal zéro: l’Internet des objets, l’émergence des communaux collaboratifs et l’éclipse du capitalisme, Les Liens qui Libèrent, 2014

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 2018 στο Green European Journal
https://www.greeneuropeanjournal.eu/dirty-rare-metals-digging-deeper-into-the-energy-transition/

*Ο Guillaume Pitron είναι Γάλλος δημοσιογράφος (Le Monde Diplomatique, National Geographic κ.ά.) και σκηνοθέτης. Το 2018, δημοσίευσε το βιβλίο του «Ο πόλεμος των σπάνιων μετάλλων – η σκοτεινή πλευρά της ενεργειακής μετάβασης και της ψηφιοποίησης» (Εκδόσεις LLL), αγγλικά.

Απόδοση στα ελληνικά: Αριστείδης Παπαδάκης