«Ιερονομική άδεια γάμου παρθένος»
21.5.2007
«Η παρούσα είναι ιερονομική άδεια με την οποία βεβαιώνεται ότι η Μ…, παρθένος… δεν έχει κανένα νομικό ή ιερονομικό κώλυμα για να τελέσει το γάμο της μετά του Ο…. Η εμπρόθεσμη δωρεά αιτήσεως λύσεως γάμου μόνον 61 χρυσές λύρες»

Της Ευαγγελίας Κιρκινέ*

Όχι, το απόσπασμα αυτό δεν είναι από κάποια οπισθοδρομική Σαουδική Αραβία ή από το Πακιστάν. Είναι από την Ελλάδα και πιθανώς δεν υπάρχει άλλη επίσημη πράξη στην ελληνική επικράτεια που να έρχεται σε τέτοια κατάφωρη αντίθεση με το Ελληνικό Σύνταγμα , άρθρο 4, παράγ. 1 και το οποίο ορίζει ότι «οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου. Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις». Στη Θράκη όμως εφαρμόζεται η σαρία (το μονοπάτι που οδηγεί στην πηγή), το εθιμικό ισλαμικό δίκαιο, η οποία συνιστά την απόλυτη έκφραση της θεσμοποιημένης έμφυλης ανισότητας. Με την εφαρμογή του αναχρονιστικού αυτού νομικού απολιθώματος συνταγματικά κατοχυρωμένα δικαιώματα γυναικών και παιδιών παραβιάζονται, ισονομία και ισοπολιτεία καταστρατηγούνται, διεθνείς και ευρωπαϊκές συμβάσεις καταπατούνται.

Οι μόνοι στην Ευρώπη
Αυτό το φονταμενταλιστικό νομικό κατάλοιπο που λέγεται σαρία δεν βρίσκει εφαρμογή σε κανένα από τα 27κράτη μέλη της ΕΕ, σε κανένα από τα 46 του Συμβουλίου της Ευρώπης ούτε στις χώρες εκείνες που σχηματίστηκαν από τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στις οποίες ζουν συμπαγείς μουσουλμανικοί πληθυσμοί ούτε βέβαια και στην Τουρκία όπου έχει καταργηθεί από το 1926. Εννοείται ότι σε κανένα άλλο κοσμικό (!) κράτος της Ευρώπης δεν υπάρχει περίπτωση να επιτραπεί η υποκατάσταση του αστικού του κώδικα, του κοσμικού της δικαίου, από τον Ιερό νόμο οποιασδήποτε θρησκείας. Δείτε πως το διατυπώνει ο μουφτής Διδυμοτείχου Χαμζά Οσμάν:

«Η Ελλάδα πιστεύω πως αποτελεί υπόδειγμα για όλο το μη μουσουλμανικό κόσμο ως προς την τήρηση των κανόνων της ιδεολογικής ελεύθερης έκφρασης της μουσουλμανικής πίστης και λατρείας. Είναι αλήθεια πως η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα της δύσης που έχει εμπλουτίσει τη νόμιμη τάξη της με την δικαιοταξία του Ισλάμ σε αστικής φύσεως διαπροσωπικές σχέσεις των μουσουλμάνων πολιτών της»

Κατά συνέπεια, είμαστε η μόνη χώρα που επιτρέπει την άσκηση δικαστικής εξουσίας από ένα θρησκευτικό λειτουργό (χωρίς νομικές γνώσεις), το Μουφτή [1]. Υποστηρίζεται ότι η Ελλάδα δεσμεύεται από τη Συνθήκη της Λωζάνης ως προς την εφαρμογή της σαρία ή την αναγνώριση του μουφτή ως ιεροδίκη, έγκριτοι νομικοί όμως υποστηρίζουν ότι κάτι τέτοιο δεν ευσταθεί. Πουθενά η Συνθήκη δεν περιέχει τέτοια ρητή δέσμευση. Σύμφωνα με το άρθρο 42, η Ελλάδα οφείλει να σέβεται τα έθιμα της μειονότητας ως προς τις οικογενειακές υποθέσεις των μελών της χωρίς να ορίζονται οι τρόποι με τους οποίους αυτό θα εφαρμοστεί.


Οι ρυθμίσεις της σαρία
Η σαρία ρυθμίζει μία σειρά ζητημάτων που αφορούν οικογενειακές και κληρονομικές υποθέσεις και την δικαιοδοσία επί των θεμάτων αυτών την ασκεί ο μουφτής. Υποτίθεται δε ότι οι αποφάσεις του μουφτή ελέγχονται ως προς τη συνταγματικότητά τους από το Πρωτοδικείο. Σχετική έρευνα όμως αποκαλύπτει ότι σε ένα σύνολο χιλιάδων αποφάσεων των δύο τελευταίων δεκαετιών μόνο μία (!) κρίθηκε αντισυνταγματική επί της ουσίας [2] ενώ πλήθος άλλων παραβίαζαν θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα.

Ας δούμε όμως τι προβλέπει η σαρία για τα ζητήματα τα οποία ρυθμίζει και γιατί η εφαρμογή της συνιστά καταπάτηση συνταγματικών διατάξεων και διεθνών υποχρεώσεων της χώρας μας. Και η καταπάτηση αυτή συντελείται ακόμη κατά τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα σ΄ένα ευρωπαϊκό κράτος!


Η σαρία ορίζει σχετικά με το γάμο μουσουλμάνων:

  • ο άνδρας μουσουλμάνος δικαιούται να παντρευτεί μη μουσουλμάνα, ενώ η γυναίκα όχι
  • επιτρέπεται καταρχήν η πολυγαμία για τον άντρα (πλέον μόνον «όταν συντρέχουν ειδικοί λόγοι»)
  • το δικαίωμα στο χωρισμό ασκείται μόνο από τον άντρα. Η γυναίκα μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις έχει δικαίωμα να ζητήσει διαζύγιο (σχιζοφρένεια, στειρότητα, εγκατάλειψη)
  • ο άντρας πληρώνει ένα ποσό για τη νύφη “ως εγγύηση” το οποίο και επιστρέφει αν τη χωρίσει
  • μέχρι το 2002 επιτρεπόταν οι γάμοι δια αντιπροσώπων
  • επιτρέπονται οι γάμοι ανηλίκων (από 12 ετών)
  • η επιμέλεια των παιδιών ρυθμίζεται αυτόματα και όταν το αγόρι γίνει 7 και το κορίτσι 9 αυτή περνάει από τη μητέρα στον πατέρα και τον παππού από την πλευρά του πατέρα. Αν η μητέρα θεωρηθεί υπεύθυνη για τη διάλυση του γάμου, τότε η επιμέλεια των παιδιών περνάει κατευθείαν στον πατέρα (ή στη μητέρα του πατέρα). Αν ξαναπαντρευτεί, η μητέρα χάνει την επιμέλεια των παιδιών της οριστικά.
  • στην κληρονομιά, οι γιοι λαμβάνουν το διπλάσιο μερίδιο από τις αδερφές τους και η σύζυγος παίρνει μόνο το 1/8. Όταν υπάρχουν μόνο κόρες κληρονόμοι τότε συμμετέχουν στη νομή της κληρονομιάς άνδρες συγγενείς, ενώ αν δεν υπάρχουν καθόλου παιδιά και ο πατέρας του αποθανόντος είναι εν ζωή, αυτός θα πάρει τα 3/4 της κληρονομιάς, περιορίζοντας το μερίδιο της συζύγου στο 1/4.

Οι «ρυθμίσεις» στρέφονται ενάντια στο ελληνικό σύνταγμα και τις ευρωπαϊκές συνθήκες
Είναι προφανές ότι οι ρυθμίσεις αυτές παραβιάζουν τα διεθνώς κατοχυρωμένα θεμελιώδη δικαιώματα των γυναικών και των παιδιών. Δεν είναι δυνατόν η εθιμική Σαρία να διερμηνεύεται από τους Μουφτήδες με παράδεκτους αναχρονισμούς, όπου οι γιοί παίρνουν διπλό κληρονομικό μερίδιο από τις κόρες, ο άνδρας να παίρνει διαζύγιο μόνο με απλή δήλωσή του ενώ η γυναίκα κατ’ εξαίρεση, να επιτρέπονται οι γάμοι ανηλίκων και μάλιστα μέχρι το 2002 δι’ αντιπροσώπου κ.ά.. Επιπλέον να επισημανθεί ότι κατά την εκδίκαση των υποθέσεων από το μουφτή δεν θεωρείται απαραίτητη η παρουσία των διαδίκων (συνήθως των γυναικών) έτσι πολλές αποφάσεις παίρνονται χωρίς τη συμμετοχή των γυναικών στη διαδικασία, επομένως χωρίς να έχουν δικαίωμα αντίλογου και δυνατότητα πρόσβασης στην απόφαση διότι αυτή δημοσιεύεται στην Οθωμανική γλώσσα η οποία είναι άγνωστη για όλους/ες. Το δικαίωμα για μια δίκαιη δίκη καταστρατηγείται και αυτό μαζί με τα δικαιώματα στην ισονομία και την ισοπολιτεία.

Ποιοι είναι υπέρ της σαρία
Φεμινιστικές οργανώσεις, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελάχιστοι πολιτικοί χώροι έχουν θέσει μετ’ επιτάσεως το ζήτημα της κατάργησης του θεοκρατικού αυτού νομικού καταλοίπου αλλά η έκκληση αυτή γίνεται “εις ώτα μη ακουόντων” [3]. Τόσο η πολιτεία όσο και η συντηρητική ελίτ της μειονότητας για διαφορετικούς λόγους η κάθε πλευρά (με κοινή όμως στόχευση τον έλεγχο και τη χειραγώγηση του μειονοτικού πληθυσμού) συντηρούν αυτό το καθεστώς εντείνοντας την περιθωριοποίηση και τη γκετοποίηση της κοινότητας και νομιμοποιώντας την παραβίαση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δύο είναι τα κεντρικά επιχειρήματα υπέρ της εφαρμογής της σαρία (πέρα από τη Συνθήκη της Λωζάνης) τα οποία όμως συχνά αναιρούνται από τους ίδιους τους φορείς τους. Το πρώτο σχετίζεται με την άποψη ότι η σαρία συνιστά έκφραση του σεβασμού του πολιτισμού και της παράδοσης της μειονότητας [4] και το δεύτερο ότι τα μέλη της μειονότητας έχουν την επιλογή να προσφύγουν στα αστικά δικαστήρια για τις υποθέσεις τους εφόσον το επιθυμούν. Το πόσο προσχηματικός και υποκριτικός είναι ο λόγος περί σεβασμού του πολιτισμού της μειονότητας και πόσο ψευδεπίγραφη η δυνατότητα επιλογής των αστικών δικαστηρίων το αποδεικνύουν με τον πιο γλαφυρό τρόπο τόσο η ίδια η πολιτεία και οι παράγοντές της όσο και η δικαιοσύνη με τις αποφάσεις της. Πιο συγκεκριμένα το Φεβρουάριο του 2014 αποφασίστηκε από τον τότε υπουργό Κ.Αρβανιτόπουλο Παιδείας και Θρησκευμάτων, μετά από πρόταση των μουφτήδων, η κωδικοποίηση και μετάφραση της σαρία στα ελληνικά και στα αραβικά προς διευκόλυνση του δικαιοδοτικού έργου των ιεροδικών. Η κίνηση αυτή, η οποία σαφώς ενισχύει και στηρίζει πολιτικά το καθεστώς της εφαρμογής του ισλαμικού νόμου στη Θράκη, παρουσιάστηκε από το υπουργείο και από τα ΜΜΕ ως μία εκσυγχρονιστική πρωτοβουλία στο πλαίσιο του σεβασμού των δικαιωμάτων της μειονότητας. Παράγοντας όμως του ίδιου υπουργείου, και συγκεκριμένα ο Γενικός Γραμματέας Θρησκευμάτων του υπουργείου Παιδείας Γιώργος Καλαντζής, το Νοέμβριο του 2013 στο συνέδριο «Η Συνθήκη της Λωζάνης 90 χρόνια μετά: οι μειονοτικές ρυθμίσεις» που διοργανώθηκε στην Κομοτηνή από το ΕΛΙΑΜΕΠ και το Πρόγραμμα Εκπαίδευσης των Παιδιών της Μουσουλμανικής Μειονότητας στη Θράκη απαίτησε, εκβιάζοντας με την αποχώρησή του, από ομιλητή της μειονότητας να κάνει την εισήγησή του στα ελληνικά και όχι στη μητρική του γλώσσα, τα τουρκικά, πράγμα το οποίο δυστυχώς δέχθηκε η οργανωτική επιτροπή.

Η επιλεκτική ευαισθησία
Είναι λοιπόν παραπάνω από εμφανής η επιλεκτική έκφραση του «σεβασμού» στα δικαιώματα της μειονότητας η οποία εξαρτάται από το εκάστοτε πολιτικό διακύβευμα. Αντίστοιχα και ό,τι αφορά το δεύτερο επιχείρημα περί δυνατότητας επιλογής της μειονότητας για προσφυγή στα αστικά δικαστήρια έρχεται ο ίδιος ο Άρειος Πάγος με απόφασή του να ακυρώσει επί της ουσίας την όποια τυπική ισχύ αυτού του δικαιώματος. Πιο συγκεκριμένα, τον Νοέμβριο του 2013 ο Άρειος Πάγος για υπόθεση μέλους της μειονότητας, το οποίο είχε επιλέξει να συντάξει δημόσια διαθήκη σύμφωνα με το δικαίωμά του το οποίο απορρέει από το ελληνικό αστικό δίκαιο, αποφάνθηκε ότι ως μειονοτικός οι υποθέσεις του διέπονται από και πρέπει να ρυθμιστούν σύμφωνα με τις αρχές της σαρία. Άρα η δημόσια διαθήκη του ακυρώνεται από το ανώτερο δικαστήριο του «κοσμικού» μας κράτους και παρακάμπτεται με τον πιο προκλητικό -για μια δημοκρατία- τρόπο η βούληση και η επιθυμία μέλους της μειονότητας στον πολιτισμό της οποίας υποτίθεται μέσω της σαρία αποδίδεται σεβασμός. Δε μιλάμε λοιπόν για επιλογή αλλά για ξεκάθαρη επιβολή και μάλιστα με δικαστική επικύρωση. Τα νεώτερα για την υπόθεση (ακόμη μία καταδίκη για την Ελλάδα) τα μάθαμε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) όπου προσέφυγε φυσικά η σύζυγος του θανόντος [5]. Το Δεκέμβριο του 2018 το ΕΔΔΑ καταδίκασε την Ελλάδα πανηγυρικά και ομόφωνα. Η απόφαση του δικαστηρίου συνάδει με την πραγματικότητα στη Θράκη δεδομένου ότι «μόνο ένα 5% της μειονότητας δεν έκανε διαθήκη σύμφωνα με τον ελληνικό Αστικό Κώδικα ενώ το 95% των μουσουλμάνων έκανε διαθήκη ακριβώς για να αποφύγει τον ισλαμικό νόμο και τον μουφτή. Ο Άρειος Πάγος ήρθε και είπε με μια ‘τρελή’ απόφαση όλες οι διαθήκες είναι άκυρες. Ευτυχώς το Στρασβούργο τις αποκατέστησε». Και όλα αυτά δεν συμβαίνουν στα χρόνια και στους τόπους του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς αλλά στην Ευρώπη του 21ου αιώνα η οποία Ευρώπη νίπτει τα χείρας της και πετάει το μπαλάκι στην ελληνική κυβέρνηση. Η απροθυμία της ελληνικής πολιτείας να εφαρμόσει ενιαίο δίκαιο για όλους/ες τους/τις πολίτες/ιδες της και να προασπίσει τα δικαιώματα γυναικών και παιδιών, να πράξει δηλαδή το αυτονόητο για ένα σύγχρονο δημοκρατικό κράτος, συνιστά άλλη μια πηγή αισχύνης για τον πολιτισμό και την δημοκρατία μας. Για όλους τους παραπάνω λόγους η τελευταία νομοθετική πρωτοβουλία της κυβέρνησης για την προαιρετικότητα στην εφαρμογή της Σαρία συνιστά ημίμετρο καθώς ουσιαστική προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Θράκη δεν μπορεί να υπάρξει με τίποτα λιγότερο από την πλήρη κατάργηση του ισλαμικού εθιμικού δικαίου.

* Ευαγγελία Κιρκινέ, Δρ. Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών
Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

  • Το κείμενο στην αρχική του μορφή δημοσιεύτηκε στο Φύλο Συκής τον Φεβρουάριο του 2014.

Σημειώσεις:

[1] Υποτίθεται ότι οι Ιεροδίκες Κομοτηνής, Ξάνθης ή Διδυμοτείχου γνωρίζουν άριστα το εθιμικό ισλαμικό δίκαιο για να μπορούν να επιλύουν διαφορές ανάμεσα σε μουσουλμάνους Έλληνες πολίτες, αλλά δεν υπάρχει δυνατότητα να προσφύγει κάποιος/α σε ανώτερο θρησκευτικό όργανο ή ιεροδικείο για έλεγχο των αποφάσεών τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι για ίδιες υποθέσεις τα τρία ιεροδικεία της Δ. Θράκης έχουν αποφανθεί διαφορετικά – πράγμα που σημαίνει ότι δεν υφίσταται ενιαία ερμηνεία των κανόνων δικαίου. Επί πλέον οι αποφάσεις τους δημοσιεύονται στα οθωμανικά (!) ο έλεγχος που ασκείται από τα ελληνικά δικαστήρια είναι έλεγχος ρουτίνας.

[2] Κτιστάκις Γιάννης, 2006, «Ιερός Νόμος του Ισλάμ και μουσουλμάνοι έλληνες πολίτες. Μεταξύ κοινοτισμού και φιλελευθερισμού», Εκδόσεις Σάκκουλα: Αθήνα-Θεσσαλονίκη

[3] Ο Μιχάλης Τρεμόπουλος ως ευρωβουλευτής, τον Δεκέμβριο του 2009, είχε θέσει το ζήτημα αυτό με σχετική ερώτηση προς την ΕΕ, λέγοντας ότι η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα στην Ευρώπη που εφαρμόζει το εθιμικό δίκαιο της Σαρία σε βάρος των γυναικών της μειονότητας στη Θράκη, ρωτώντας την Κομισιόν αν θεωρεί ότι εξακολουθεί να δεσμεύει την Ελλάδα η σχετική διάταξη της Συνθήκης της Λωζάνης. Η Επίτροπος κα Reding, εξ ονόματος της Επιτροπής, του είχε απαντήσει τότε ότι «αν ένα άτομο θεωρεί ότι έχουν παραβιαστεί τα θεμελιώδη του δικαιώματα, μπορεί να προσφύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων».

[4] Το ζήτημα του δυτικού πολιτισμού και του κατά πόσο «ισοπεδώνει» τους άλλους πολιτισμούς είναι ένα θέμα ίσως πολιτικά ακανθώδες και «δύσκολο».
Είναι ένα ζήτημα να επιτρέπεται να λατρεύει κάποιος/α το Θεό που θέλει και με τον τρόπο που θέλει (ανεξιθρησκεία) και είναι ένα διαφορετικό ζήτημα να παραβιάζονται ανθρώπινα δικαιώματα με το άλλοθι της συμμόρφωσης προς θρησκευτικούς κανόνες. Θυμηθείτε το θέμα με την καύση των γυναικών που έχαναν τον άντρα τους στην Ινδία (απαγορεύτηκε το 1829, αλλά ακόμη και σήμερα… δείτε τι συμβαίνει https://tvxs.gr/news/kosmos/oi-xires-tis-indias-apoblites-eksoristes-apores-paleyoyn-gia-ti-zoi ), την κλειτοριδεκτομή, τους γάμους ανήλικων παιδιών, την απουσία δικηγόρων στις δίκες όπου δικάζει ο μουφτής στη Θράκη (Χνιτίδου, 2015:5) κλπ. Αν αντιτεθούμε στις πρακτικές αυτές και θελήσουμε να προστατεύσουμε τα δικαιώματα των γυναικών για αυτοπροσδιορισμό υποκύπτουμε στον πολιτισμικό ιμπεριαλισμό; Μάλλον όχι. Η Σαρία της άνισης μεταχείρισης είναι προδήλως αντισυνταγματική (οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου. Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις άρθρο 4, παράγραφος 1) και ενάντια στο ευρωπαϊκό κεκτημένο (του οποίου οργανικό συστατικό είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα) και το οποίο οφείλει να επικρατεί της εθνικής νομοθεσίας (Στυλιανού, 2014).

[5] Η Ελληνίδα μουσουλμάνα Μόλλα Σάλι, προσέφυγε στο ΕΕΔΑ γιατί ο σύζυγός της της είχε αφήσει στη διαθήκη του ολόκληρη την περιουσία του αλλά ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι εφαρμοστέο δίκαιο ήταν το ισλαμικό δίκαιο της Σαρία, το οποίο της στερούσε τα τρία τέταρτα της κληρονομιάς της. Ορθώς η κ. Μόλλα Σάλι υποστήριξε ότι υπέστη διαφορετική μεταχείριση λόγω θρησκείας, διότι εάν ο σύζυγός της δεν ήταν μουσουλμάνος, θα είχε κληρονομήσει ολόκληρη την περιουσία του.
Το ΕΔΔΑ τη δικαίωσε, θεωρώντας πως δεν υπάρχει διεθνής υποχρέωση της χώρας και ότι υπήρξε διακριτική μεταχείριση και παραβίαση του δικαιώματος ελεύθερης αυτοδιάθεσης, το οποίο αποτελεί δικαίωμα «πρωταρχικής σημασίας». Συγκεκριμένα, σε μείζονα σύνθεση έλαβε απόφαση για την υπόθεση Molla Sali v. Greece (αρ. αίτησης no. 20452/14), όπου αποφάσισε ομόφωνα, από 17 δικαστές, ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 14 (απαγόρευση των διακρίσεων) της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σε συνδυασμό με το άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου αριθ. 1 (προστασία της περιουσίας) της ίδιας σύμβασης.