Συνέντευξη του οικολόγου Zafer Ülger, στη δημοσιογράφο Arielle Concilio του αμερικάνικου περιοδικού Left Voice.
Της Amelia Robles, http://www.leftvoice.org
26 Φεβρουαρίου 2018

Φωτογραφία άρθρου: Κάτοικοι της πόλης Artvin αντιστέκονται στα έργα εξόρυξης στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας.

Ο Zafer Ülger είναι μέλος της σοσιαλιστικής κολεκτίβας Ξεκίνημα (Başlangıç) στην Τουρκία. Έχει συμμετάσχει στο φοιτητικό κίνημα (1995-1997) στην Τουρκία και πήρε μέρος στο αντιπολεμικό κίνημα μετά το Σεπτέμβριο του 2001. Συμμετείχε στις ομάδες αλληλεγγύης της γειτονιάς και στο κίνημα των φόρουμ μετά την αντίσταση του πάρκου Γκεζί. Τώρα δουλεύει τη διδακτορική του διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Μαρμαρά για τους οικολογικούς αγώνες και τις αντιφάσεις μεταξύ καπιταλισμού και οικοσυστήματος.

Ο Ζαφέρ μίλησε με την Arielle Concilio της Left Voice για τα περιβαλλοντικά ζητήματα στην Τουρκία, τη σχέση τους με την καπιταλιστική συσσώρευση και την αυξανόμενη βία κατά των περιβαλλοντικών ακτιβιστών στη χώρα.

Arielle Concilio: Μπορείτε να μας πείτε για τα κύρια περιβαλλοντικά ζητήματα που βλέπετε σήμερα στην Τουρκία και τη σχέση τους με την καπιταλιστική συσσώρευση;

Zafer Ülger: Στην Τουρκία, το περιβάλλον έχει υποστεί αυξημένες επιθέσεις τα τελευταία χρόνια. Αυτό οφείλεται κυρίως στη φύση της καπιταλιστικής συσσώρευσης στην Τουρκία, η οποία επικεντρώνεται στις βιομηχανίες κατασκευών, ενέργειας και υποδομών που καταστρέφουν τα οικοσυστήματα. Θα πρέπει επίσης να υπογραμμίσει κανείς τις δραστηριότητες εξόρυξης που διεξάγονται από πολυεθνικές και τουρκικές εταιρείες. Οι γιγάντιες επενδύσεις σε υποδομές, που χρησιμοποιούνται από τον παγκόσμιο καπιταλισμό ως μέτρο κατά της οικονομικής ύφεσης μετά την κρίση του 2008, έχουν ενισχυθεί στην Τουρκία όπως συμβαίνει σε ολόκληρο τον κόσμο. Για παράδειγμα, η τουρκική κυβέρνηση προσπαθεί να ξεκινήσει ένα έργο που ονομάζεται «Kanal Istanbul», ένα τεράστιο κανάλι που θα τρέχει παράλληλα με τον Βόσπορο και θα μετατρέψει την Κωνσταντινούπολη σε νησί. Οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι αρνούνται ακόμη και να συζητήσουν τις πιθανές καταστροφικές συνέπειες αυτού του έργου.

AC: Μπορείτε να μας πείτε για τη νέα καταστολή εναντίον περιβαλλοντικών ακτιβιστών στην Τουρκία;

ZÜ: Τα τελευταία χρόνια, η αστυνομική βία κατά των οικολόγων ακτιβιστών κατά τη διάρκεια διαμαρτυριών καθώς και η γενικευμένη κρατική καταστολή έχει γίνει κοινός τόπος. Για παράδειγμα, στην επαρχία Erzurum, στην οποία δεν είχε γίνει κανένα είδος διαμαρτυρίας τις τελευταίες δεκαετίες, οι κάτοικοι της υπαίθρου που διαμαρτυρήθηκαν για την κατασκευή ενός υδροηλεκτρικού σταθμού οδηγήθηκαν στα δικαστήρια. Το δικαστήριο απαγόρευσε σε έναν έφηβο να έρθει σε επαφή με άλλους κρατούμενους, ακόμη και με τη γιαγιά του. Στην περιοχή Ulukışla της επαρχίας Niğde, οι κάτοικοι που διαμαρτύρονταν για την κατασκευή ενός ορυχείου συγκρούστηκαν με τη χωροφυλακή. Οι κάτοικοι του Rize έρχονται συχνά αντιμέτωποι με τη χωροφυλακή για να εμποδίσουν την κατασκευή μιας λεγόμενης «Πράσινης Οδικής Οδού» που διέρχεται από δάση και βουνά. Όπως είναι γνωστό, οι διαμαρτυρίες του Γκέζι του 2013, οι οποίες διαδόθηκαν σε όλες τις επαρχίες με τη συμμετοχή περίπου 2 εκατομμυρίων ανθρώπων, είχαν ξεκινήσει για την προστασία ενός αστικού πάρκου στο κέντρο της Κωνσταντινούπολης που απειλούταν από την κατασκευή ενός εμπορικού κέντρου. 12 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους ως αποτέλεσμα της σκληρής καταστολής.

Η ιστορία της Τουρκίας είναι γεμάτη με πολιτικές δολοφονίες και εξοντώσεις σοσιαλιστών αλλά αυτή ήταν η πρώτη φορά που δολοφονήθηκαν οικολόγοι.

Πέρυσι, όμως, για πρώτη φορά στην Τουρκία, δολοφονήθηκε ένα ζευγάρι οικολόγων ακτιβιστών, η Αλί Ουλβί και ο Αισίν Μπουγιουκουντούτσου – που αγωνιζόταν κατά της κατασκευής ορυχείου στη δασική περιοχή που κατοικούσαν. Παρόλο που ο εισαγγελέας έστειλε σε δίκη ένα ύποπτο για δολοφονία και ληστεία, σύντομα ομολόγησε ότι είχε χρηματιστεί από τους επενδυτές των ορυχείων. Ακόμη πιο ανησυχητικό ήταν το γεγονός ότι ο ύποπτος πέθανε στη φυλακή προτού εμφανιστεί στο δικαστήριο. Ανακοινώθηκε ότι είχε αυτοκτονήσει και έγιναν προσπάθειες για την συγκάλυψη της υπόθεσης. Η ιστορία της Τουρκίας είναι γεμάτη με πολιτικές δολοφονίες και εξοντώσεις σοσιαλιστών αλλά αυτή ήταν η πρώτη φορά που δολοφονήθηκαν οικολόγοι

AC: Βλέπετε την αυξημένη καταστολή εναντίον των περιβαλλοντιστών στην Τουρκία ως μέρος μιας μεγαλύτερης παγκόσμιας τάσης;

ZÜ: Ασφαλώς. υπάρχει πρόσφατα σημαντική άνοδος του αριθμού των ακτιβιστών που έχουν δολοφονηθεί σε ολόκληρο τον κόσμο. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Global Witness 50 άνθρωποι σκοτώθηκαν το 2003, 88 το 2011 και 197 το 2017. Η αυξημένη καταστολή των οικολόγων στην Τουρκία αποτελεί μέρος της παγκόσμιας αυτής αύξησης. Στην Τουρκία, όπως και σε ολόκληρο τον κόσμο, ο καπιταλισμός επιτείνει την εκμετάλλευση της φύσης ως απάντηση στην οικονομική κρίση. Αυτοί που υπερασπίζονται τη φύση θεωρούνται από τα κράτη και το κεφάλαιο ως άτομα και ομάδες που πρέπει να συντριβούν.

AC: Στις ΗΠΑ, πολλοί βλέπουν τον περιβαλλοντισμό ως μια αλλαγή στην ατομική συμπεριφορά (ανακύκλωση, αγορά αυτοκινήτου με οικονομία καυσίμου κ.ά.), ενώ οι μεγαλύτεροι ρυπαίνοντες είναι οι πολυεθνικές εταιρείες. Βλέπετε μια παρόμοια δυναμική στην Τουρκία;

ZÜ: Υπάρχει παρόμοια δυναμική στην Τουρκία, αν και με διαφορετική μορφή. Για παράδειγμα, ο αστικός χώρος πρασίνου συρρικνώνεται ταχέως και πολλοί νέοι οικολόγοι μεταναστεύουν στην ύπαιθρο για να ασχοληθούν με τη γεωργία. Ως αντίδραση στην εκτεταμένη χρήση ΓΤΟ και διαφόρων χημικών ουσιών, οι μεσαίες τάξεις των λευκών κολάρων τείνουν να καταναλώνουν βιολογικά τρόφιμα. Αυξάνεται επίσης η χρήση ιδιωτικών φωτοβολταϊκών. Εγώ, για παράδειγμα, διαχωρίζω τα οργανικά απόβλητα και τα αναμιγνύω με το χώμα των φυτών στο μπαλκόνι μου.

Αλλά, όπως λέτε, αυτές οι μεμονωμένες προσπάθειες είναι σταγόνα στον ωκεανό αν λάβουμε υπόψη την καταστροφική δυναμική που έχει εξαπολύσει ο σύγχρονος καπιταλισμός. Καμία ατομική προσπάθεια δεν αρκεί για τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, απλά και μόνο επειδή αυτές οι εκπομπές που προκαλούν την αλλαγή του κλίματος προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από τις πολυεθνικές εταιρείες. Οι μεμονωμένοι ακτιβιστές που ξεφεύγουν από τις πόλεις στην ύπαιθρο έχουν να αντιμετωπίσουν τις εταιρείες εξόρυξης ή τις εταιρείες νερού που προσπαθούν να πάρουν στα χέρια τους το μονοπώλιο των υδάτινων πόρων. Ως εκ τούτου, μια ιδιωτική ή χωρική απόδραση από την καπιταλιστική καταστροφή της φύσης δεν φαίνεται να αποτελεί επιλογή. Αυτές οι ατομικές ενέργειες πρέπει να ενσωματωθούν σε έναν γενικότερο αντικαπιταλιστικό αγώνα. Από την άλλη πλευρά, δεν νομίζω ότι οι μεμονωμένες προσπάθειες είναι εντελώς μάταιες. Τέτοιες αλλαγές μπορεί να προκαλέσουν συζήτηση, ακόμη και σε τοπική κλίμακα.

Από την άλλη, η ρύπανση της φύσης είναι πολύ ακριβή για τους φτωχούς. Για παράδειγμα, ακόμη και οι βασικές δημόσιες μεταφορές είναι πολύ ακριβές για κάποιον που αμείβεται με τον κατώτατο μισθό στην Τουρκία. Τα φτωχά νοικοκυριά απλά είναι υποχρεωμένα να εξοικονομούν ενέργεια. Οι άνθρωποι καλλιεργούν λαχανικά στους μικροσκοπικούς τους κήπους για να περιορίσουν τα έξοδα του μανάβικου. Ίσως αυτό να μην τους κάνει περιβαλλοντιστές, αλλά εγείρει ένα ζήτημα με το οποίο που μερικοί οικολόγοι έχουν ασχοληθεί: Η ταξική φύση του οικολογικού αγώνα. Οι πρόσφατοι οικολογικοί αγώνες κατά των υδροηλεκτρικών σταθμών και των ορυχείων δεν μπορούν να περιοριστούν στο ζήτημα της προστασία της φύσης. Δεδομένου ότι αυτές οι επενδύσεις μπορεί να αποτελούν μια ευκαιρία απασχόλησης για κάποιους, η φύση πρέπει να προστατευτεί και από την ακραία φτώχεια.

Οι μεμονωμένες προσπάθειες είναι σταγόνα στον ωκεανό αν λάβουμε υπόψη την καταστροφική δυναμική που έχει εξαπολύσει ο σύγχρονος καπιταλισμός. Καμία ατομική προσπάθεια δεν αρκεί για τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, απλά και μόνο επειδή αυτές οι εκπομπές που προκαλούν την αλλαγή του κλίματος προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από τις πολυεθνικές εταιρείες.

AC: Υπάρχει ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για την επιστροφή στα γραπτά του Μαρξ για τη φύση και τη σχέση μας με το περιβάλλον. Τι βλέπετε ως συνεισφορά του Μαρξ στο περιβαλλοντικό κίνημα;

ZÜ: Υπάρχει πράγματι αυξανόμενο ενδιαφέρον για τα κείμενα του Μαρξ σχετικά με την οικολογία. Φιγούρες όπως ο John Bellamy Foster, ο Paul Burkett, ο Neil Smith είναι μερικοί από αυτούς που έχουν γράψει για τις οικολογικές πτυχές της κληρονομιάς του Μαρξ. Φυσικά, είναι δύσκολο να συγκρίνουμε την καταστροφή του περιβάλλοντος στην εποχή του Μαρξ -που ήταν ένα μάλλον πρώιμο στάδιο του καπιταλισμού- με αυτό που συμβαίνει σήμερα. Ως εκ τούτου, δεν μπορούμε να βρούμε στο έργο του Μαρξ όλο το φάσμα των οικολογικών κρίσεων που περνάμε στην εποχή μας. Κάποιοι ειδήμονες υποστηρίζουν ότι τα θετικά σχόλια του Μαρξ για την ιστορική και τεχνολογική εξέλιξη ισοδυναμούν με άγνοια των οικολογικών ζητημάτων. Ωστόσο, μπορούμε να δούμε ότι, στα πρώιμα γραπτά του Μαρξ και στα αριστουργήματα του, η φύση βρίσκεται στην καρδιά της κατανόησης του κόσμου, της διαλεκτικής μεθόδου του. Για παράδειγμα, η έννοια του περιβαλλοντισμού τείνει να βάζει τους ανθρώπους στο κέντρο ενώ τοποθετεί τη φύση στην περιφέρεια. Γι αυτό, πολλοί οικολόγοι επικρίνουν αυτή την έννοια υποστηρίζοντας ότι θέτει τους ανθρώπους και τη φύση σε αντίθετους πόλους και αρνείται την ενότητά τους. Στην πραγματικότητα, μερικές από τις πτυχές αυτής της σύγχρονης κριτικής για την έννοια του περιβαλλοντισμού βρίσκονται στο αρχικό έργο του Μαρξ, όπου διερευνά τη σωστή μεθοδολογία για την εμφάνιση της διαλεκτικής ενότητας του ανθρώπου και της φύσης. Στα χειρόγραφα του 1844, ο Μαρξ ισχυρίζεται ότι η φύση είναι εγγενής στο ανθρώπινο σώμα και ότι οι άνθρωποι πρέπει να καθιερώσουν ένα συνεχή διάλογο με αυτή τη φύση για να επιβιώσουν. Και στη Γερμανική Ιδεολογία επίσης, λέει ότι η ιστορία της φύσης και η ιστορία της ανθρωπότητας είναι αδιαχώριστες και πρέπει να εκληφθούν ως όλον.

Turkey2Φωτογραφία: Η τουρκική κυβέρνηση γιόρτασε την επέτειο της οθωμανικής κατάκτησης της Κωνσταντινούπολης το 1453 με παρέλαση 1.453 φορτηγών στο έργο του τρίτου αεροδρομίου της πόλης, που πρόκειται να ανοίξει φέτος. Το αεροδρόμιο αναμένεται να είναι το μεγαλύτερο στον κόσμο.

Στο «Κεφάλαιο», ο Μαρξ χρησιμοποιεί την έννοια του μεταβολισμού, ενώ αναλύει τη σχέση μεταξύ ανθρώπου και φύσης υπό συνθήκες καπιταλιστικής γεωργίας και ενοικίασης γης και βλέπει την εργατική διαδικασία ως την κινητήρια δύναμη αυτού του μεταβολισμού. Είναι αξιοσημείωτο το ότι δείχνει πως η καπιταλιστική γεωργία και οι μεγάλες ιδιοκτησίες οδηγούν στη συγκέντρωση ανέργων στις πόλεις, αποτρέποντας έτσι την επιστροφή στο έδαφος των διαφόρων υλών που καταναλώνονται από τα άτομα για τρόφιμα ή ενδύματα, δημιουργώντας έτσι καταστρεπτικές επιπτώσεις τόσο στην πόλη όσο και στην ύπαιθρο. Η έλλειψη οργανικής ουσίας στην ύπαιθρο συνδέεται άμεσα με τα επικίνδυνα αστικά απόβλητα που έγιναν τοξικά καθώς δεν μπορούν να επιστρέψουν στο έδαφος, δηλητηριάζοντας έτσι τις πόλεις και την ενδοχώρα τους. Ο καπιταλισμός εξαπλώνεται στο χώρο με άνισο τρόπο, καθώς το εργατικό δυναμικό και το εγκατεστημένο κεφάλαιο συγκεντρώνονται σε συγκεκριμένους κόμβους • αυτό με τη σειρά του διαταράσσει τον φυσικό κύκλο των οικοσυστημάτων και οδηγεί σε ρήξη του φυσικού μεταβολισμού. Η μεγάλη καπιταλιστική βιομηχανία εκμεταλλεύεται και εξαντλεί την εργατική δύναμη ενώ η καπιταλιστική γεωργία κλέβει από το έδαφος τις φυσικές του δυνάμεις.

Η ανάλυση του Μαρξ για την καπιταλιστική παραγωγή δείχνει ότι οι διαδικασίες ανταγωνισμού και συσσώρευσης επιταχύνουν τον κύκλο εργασιών του κεφαλαίου και επιβάλλουν το δικό τους ρυθμό στη φύση. Ακόμη και αυτή η ανάλυση είναι αρκετή για να δείξει γιατί ο καπιταλισμός δεν μπορεί να δημιουργήσει ένα οικολογικό σύστημα παραγωγής. Ξεμασκαρεύει τον καπιταλιστικό μύθο για τη δημιουργία ενός «βιώσιμου» καπιταλισμού σε αρμονία με τον φυσικό κύκλο. Η βιομηχανία τροφίμων υποχρεώνει τα φυτά – μέσω των ΓΤΟ – και τους εργάτες – μέσω του εργοστασιακού συστήματος – να προσαρμοστούν στον συνεχώς αυξανόμενο ρυθμό συσσώρευσης. Τα δέντρα που δεν μπορούν να συμβαδίσουν με αυτό το ρυθμό δεν επιτρέπεται να ευδοκιμήσουν στο δικό τους βιότοπο. Για να τα εξαναγκάσουν σε αυτό το ρυθμό, οι οργανισμοί στα οικοσυστήματα υποβάλλονται σε μια καταστροφή που αναγκάζει τη φύση τους να μεταλλαχθεί.

Όπως ισχυρίζεται ο Μαρξ, ο καπιταλισμός μετατρέπει την εργασία σε αφηρημένο εργασιακό χρόνο, την αποσυνδέει από τις φυσικές της ικανότητες και την υποβιβάζει σε μια επέκταση μηχανημάτων και συστημάτων πληροφορικής. Με τον ίδιο τρόπο, ο καπιταλισμός καταστρέφει την ποικιλομορφία της φύσης και την υποβιβάζει σε προϊόντα μονοκαλλιέργειας που παράγονται από τις καπιταλιστικές βιομηχανίες. Σ τον καπιταλισμό, ο αυξανόμενος καταμερισμός της εργασίας και ο μονοπωλισμός δημιουργούν μια ομοιόμορφη φύση κατά τη δική τους εικόνα: Πόλεις από μπετόν και πίσσα, μονοκαλλιέργειες που παράγουν για τις διεθνείς αγορές, δάση που μετατρέπονται σε καλλιέργειες δέντρων για να ικανοποιήσουν την ζήτηση πρώτων υλών για τη βιομηχανία. Ο καπιταλισμός επιβάλλει μια μονολιθική δομή έθνους-κράτους σε διαφορετικούς λαούς, σαν ένα ζουρλομανδύα, και κάνει κάτι ανάλογο στη φύση. Καταστρέφει την ποικιλομορφία των οργανισμών στη φύση, εξαλείφει τον αυτοδύναμο χαρακτήρα της και την μετατρέπει σε ένα οικοσύστημα που εξαρτάται από τις εισροές της καπιταλιστικής βιομηχανίας. Όπως δείχνει ο Μαρξ, η εργασία παρεμβάλλεται στη σχέση μας με τη φύση. Ωστόσο, αυτή η παραγωγική ικανότητα, η οποία είναι ένα δώρο της φύσης κατά μία έννοια, κάτω από την καπιταλιστική εργασιακή διαδικασία μετατρέπεται σε παράσιτο που υπονομεύει το οικοσύστημα ή ακόμα και σε απόλυτη καταστροφή – όπως συμβαίνει με τη βιομηχανία όπλων.

Ένα ζήτημα που επικρίνουν ορισμένοι περιβαλλοντολόγοι είναι η ταξική φύση του οικολογικού αγώνα. Οι πρόσφατοι οικολογικοί αγώνες κατά των υδροηλεκτρικών σταθμών και των ορυχείων δεν μπορούν να περιοριστούν στο ζήτημα της προστασία της φύσης. Δεδομένου ότι αυτές οι επενδύσεις μπορεί να αποτελούν μια ευκαιρία απασχόλησης για κάποιους, η φύση πρέπει να προστατευτεί και από την ακραία φτώχεια.

Σήμερα, γινόμαστε μάρτυρες της μαχητικής αντίστασης σε διαφορετικές σφαίρες αγώνων, όπως η εργασία, η φύση, οι γυναίκες κ.ά. Ωστόσο, εμφανίζονται εσωτερικές διαιρέσεις μέσα στο οικολογικό κίνημα και φαίνεται να υπάρχουν αόρατοι τοίχοι ανάμεσα στους οικολογικούς αγώνες και τους άλλους κοινωνικούς αγώνες. Εκείνοι που αγωνίζονται κατά της αλλαγής του κλίματος, κατά της καταστροφής της γεωργικής γης, του δικαιώματος στο νερό ή των δικαιωμάτων των ζώων διασπώνται και κατόπιν αποσυνδέονται από τους αγώνες των εργατών, των γυναικών ή των καταπιεσμένων λαών. Σήμερα χρειαζόμαστε κοινές ιδέες και κινήματα που θα μπορούσαν να ενώσουν τους οικολογικούς αγώνες με τους άλλους αγώνες, τους κοινωνικούς. Σήμερα, η κρίση του οικοσυστήματος ή της φύσης δεν μπορεί να αφορά αποκλειστικά στην αλλαγή του κλίματος ή στην καταστροφή της άγριας ζωής. Οι κρίσεις που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι, οι γυναίκες ή οι καταπιεσμένοι λαοί δεν διαχωρίζονται από την κρίση της φύσης και των οικοσυστημάτων, είναι ακριβώς η άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος. Νομίζω ότι η ανάλυση του Μαρξ για τον καπιταλισμό και τη διαλεκτική του μέθοδο μας δίνει τα εργαλεία για να ξεπεραστεί αυτή η κατάσταση του κατακερματισμού των αγώνων μας.

Μετάφραση από τα τουρκικά στα αγγλικά: Barış Yıldırım
Απόδοση στα ελληνικά: Αριστείδης Παπαδάκης